Tradycje doroczne - procesja Bożego Ciała

Wśród dorocznych tradycji związanych zarówno ze świętami kościelnymi, jak i z tradycjami ludowymi możemy wymienić uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa, nazywana tradycyjnie Bożym Ciałem. Obchodzone jest w czwartki po oktawie Zesłania Ducha świętego, czyli mówiąc najprościej we czwartek półtora tygodnia po Zielonych Świętach.

Najważniejszą jej częścią jest procesja teoforyczna, czyli procesja z Najświętszym Sakramentem, który niesiony jest w ozdobnej monstrancji. Dla obecnych chrześcijan katolików taka procesja jest ważnym wydarzeniem (w jakiś sposób dla niewierzących też, bo mają zazwyczaj wolny długi weekend), a ponad sto lat temu miała jeszcze większe znaczenie.

Procesje Bożego Ciała są znane w Europie od XIII wieku. Po raz pierwszy zorganizowano ją w Liege w 1246 roku. Już w I połowie XIV wieku wprowadzono je w całym Kościele Zachodnim. Zatem także pojawiły się w naszej okolicy, na terenie istniejących parafii w Lędzinach, Mysłowicach, a następnie w Dziećkowicach.

Do święta Bożego Ciała ludzie na przełomie XIX i XX wieku przygotowywali się przez kilka dni. Kobiety wyjmowały wstążki, obrazy, czasem figury przedstawiające świętych. Wyjmowano także elementy zdobnicze z materiałów i koronek, które wywieszano na parapetach, by dodatkowo zdobiły okna. Mężczyźni uczestniczyli z kolei w przygotowaniu czterech ołtarzy, które były budowane na trasie procesji. Szli do lasu, by ścinać tatarak i gałęzie brzóz. Następnie przygotowywano ołtarze. Musiał być tam blat na monstrancję oraz najczęściej jakiś obraz lub napisy związane z Ewangelią. Potem wszystko ozdabiano brzozami, a ziemię okładano tatarakiem. Oprócz tego ustawiano bukiety kwiatów w wazonach.

W domach w dniu procesji ozdabiano okna. Wystawiano do okien obrazy lub figury, na parapetach instalowano materiały zwisające na zewnątrz, a oprócz tego ustawiano dla ozdoby kwiaty. Dzień wcześniej dziewczynki zbierały kwiatki, które zanoszono na procesję, by przed księdzem z monstrancją je rzucać. Poza tym wyciągano najbardziej odświętne stroje. W okresie międzywojennym utarł się zwyczaj, że na procesję ubierano się w paradne stroje, takie, w jakie dawniej ubierały się druhny weselne.

Po odpowiednich przygotowaniach wszyscy odświętnie ubrani (kobiety często w białych fartuchach, a druhny w zielonych mirtowych wiankach na głowach zamiast galand z kolorowych kwiatów) udawali się do kościoła na mszę. Po mszy rozpoczynała się procesja. Na początku szli ministranci z krzyżem, potem poczty sztandarowe różnych organizacji kościelnych i społecznych, za nimi mężczyźni. Potem niesiono fenetrony (przenośne obrazy i figury), które często niosły dziewczyny i kobiety w odświętnych strojach. Za nimi szli też ludzie w paradnych strojach ludowych, mundurach górniczych i hutniczych i różnych innych. Wreszcie szły dzieci pierwszokomunijne i takie, które rzucały kwiaty. Za nimi pod baldachimem szedł ksiądz z Najświętszym Sakramentem i za nim szły kobiety. W trakcie procesji ludzie śpiewali pieśni i się modlili. Natomiast przy ołtarzach ksiądz odczytywał odpowiedni fragment Ewangelii, a potem błogosławił mieszkańców, domy i wszystkie pola. Procesja ma więc także charakter zapewniający plony.

Po zakończeniu procesji ludzie zabierali tatarak i gałązki brzozy do domów. Uważali, że mają ona nadzwyczajną moc. Z kilku zresztą powodów. Od dawnych czasów (co już nieraz podkreślałem) uważano te rośliny za magiczne. Zgodnie z pogańskimi, przedchrześcijańskimi wierzeniami, uważano iż brzoza ma moc odganiania złych mocy. Na dodatek jest to wzmocnione poświęceniem i bożym błogosławieństwem udzielonym przez księdza chrześcijańskiego. Patrząc na to dostrzegamy ideę „Panu Bogu świeczkę, a diabłu ogarek”. Takie podwójne wzmocnienie mocy odpędzających zło uważano za wręcz idealne. Moce starego, przedchrześcijańskiego świata, połączone z mocami nowego świata, chrześcijańskiego. Początkowo po wprowadzeniu chrześcijaństwa może kogoś dziwiło takie połączenie, jednak z biegiem czasu tak się to zrosło, że dziś nie zauważamy w tych chrześcijańskich obrządkach pogańskich elementów.

Co robiono z gałązkami i tatarakiem? Zatykano je przy domu, ale częściej przy chlewach i oborach, by chroniły zwierzęta hodowlane. Wtykano je też do ziemi ornej - pól i grządek, by zabezpieczać je przed złem i zapewniać dobre plony w czasie nadchodzących żniw. Maria Polko z Kopciowic wspomina także, że suszono listki brzozy używanej do ozdabiania procesyjnych ołtarzy i rozsiewano po polach, także by zabezpieczyć ich dobre plonowanie.

Także kobiety zbierały płatki kwiatów z drogi, po której szła procesja i przechowywały je w domach na pamiątkę tego, że Jezus chodził po kwiatach rzucanych mu (jak rzecze tradycja ludowa) pod nogi, gdy wkraczał do Jerozolimy.

Maria Polko wspomina także, że dawniej w dniu Bożego Ciała ustawiano niedaleko stodół i chlewów drzewko lub żerdź, którą nazywano bożą stodołą. Nie podała znaczenia tego zwyczaju. Być może miało to chronić zabudowania. Ale to tylko domysły.

Tomasz Wrona