Stalle z Henrykowa i ich związek z Mysłowicami

W dolnośląskim Henrykowie kipi sztuką z najwyższej półki europejskiej. W pracach nad barokowym wystrojem świątyni brali udział wielcy śląskiego baroku: Matthias Steinl - twórca ołtarza głównego i Michael Willmann – autor wystroju malarskiego. Trzecim wielkim był nieznany z nazwiska rzeźbiarz - autor stalli dla zakonników.

Stalle ustawiono w przestrzeni gotyckiego kościoła, wzdłuż nawy głównej przy ścianach. Stalle składają się z dwóch rzędów siedzisk z dwoma lożami dla opata i dostojników, łącznie 52 miejsca. Stalle oddzielono od wiernych (laikatu) dwoma ołtarzami: św. Bernarda i św. Benedykta oraz ozdobną kratą z 1685 r. Podczas mszy i uroczystości mnisi pozostawali niewidoczni dla wiernych. 

Pierwotnie wykonano stalle w stylu renesansowym. Podczas renowacji w 1929 r. odkryto bowiem malowaną na czarno sygnaturę  „1576”, co wskazuje, że stalle powstały za czasów opata Andrzeja I. Nie zachowały się źródłowe informacje mówiące jednoznacznie o czasie barokowej przebudowy stalli. Prace rozpoczęły się za kadencji opata Henryka III Kahlerta (1681-1702). Dzieło ukończono, gdy opatem był Tobiasz I Ackermann, (1702-1722). Dowodem na to jest herb opata Ackermanna trzymany przez jednego z aniołów na zwieńczeniu. 

Stalle posiadają urozmaicone zdobienia. Dominującym motywem są liście akantu. Liście oplatają poszczególne segmenty i pną się w górę. W zwieńczeniu wydobywają się z rogów obfitości, tam ich kłącza splatają się wokół tarcz trzymanych przez putta. Na tarczach zamieszczono łacińskie sentencje z Psalmu 150. W zwieńczeniu przedstawiono obok putt figury muzykujących aniołów, przypominające symbolikę stalli w Lubiążu. Wielokrotnie przedstawionym motywem są również orły z girlandami.

Na zapleckach widnieją płaskorzeźby ze scenami z życia Chrystusa. Autor przedstawił m.in.: zwiastowanie, narodzimy, chrzest, ostatnią wieczerzę, pocałunek Judasza, ukrzyżowanie i zmartwychwstanie. Autor płaskorzeźb wzorował się na miedziorytach autorstwa Michaela Willmanna. W stallach autor umieścił rzeźby figuralne, dwóch papieży: Grzegorza Wielkiego i Eugeniusza III – pierwszego papieża wywodzącego się z cystersów; dwóch kardynałów: Hieronima i Konrada z Poitiers; dwóch biskupów:  św. Augustyna i Ambrożego oraz dwóch mnichów: św. Benedykta i św. Bernarda z Clairvaux. Rzeźby umieszczono celowo na wysokości oczu mnichów siedzących w stallach. Miało to wzbudzić u mnichów poczucie obecności świętych Kościoła w tak podniosłym momencie, jakim była wspólna modlitwa braci. Pod względem fizjonomii, rzeźby świętych  przedstawiają ascetyczny wygląd:  podłużne twarze z silnie zarysowanymi kościami policzkowymi i skromnymi szatami. 

Według aktualnego stanu badań nie można jednoznacznie stwierdzić, kto jest autorem wystroju rzeźbiarskiego stalli. Według badaczy śląskiego baroku prace wykonał artysta ze szkoły włoskiego mistrza Carlo Garavaglia. C. Garavaglio wykonał podobne stalle w miejscowości Chiaravalle Milanese, w których przedstawił sceny z życia św. Bernarda (patrona cystersów). Dzieło henrykowskie posiada wspólny element z Mysłowicami. W zbiorach Centralnego Muzeum Pożarnictwa znajduje się barkowa sikawka konna z 1717 r. Z dużym prawdopodobieństwem wykonał ją warsztat rzeźbiarski, w którym powstały barokowe stalle w Henrykowie. Sikawkę mysłowicką wykonano podobnie z dębu, a rzeźby z drewna lipy.

Dariusz Falecki