Pômager mynorza. Legendy i podania z terenu Mysłowic i okolic

Mynorz to piyrwy był naprowda fes dobry fach. Ciynszko to był robota, ale pijondze z tego dobre. Besto mynorza mieli wszyjscy w zocy, bo jym było mynorza trza. A wele kowola, to mynorz był we wsi nojbogotszy. A jak! Myślicie, że tak niy było? Besto we kożdy wsi stoł jakisik myn. Jedne wiatrowe. Niby wiatroki to były. Że jich dzisiej niy widać? Ale starzi ludzie godajôm, że piyrwy take były! Inksze parowe. Noreście wodne z takim fajnym kołym, ftore pyńdziła woda, a te koło myńske napyndzało koła zymbate, take wiele tryba, a te zaś wiele kamynie. Te kamynie miały rypy i te rypy melały zboże na môuka. A jak sie rypy stympiły i niy chciały melać, to prziłaził fachman, ftory poradził za pômocôm majzla a motka te rypy poprawić, nabrusić i zaś było dobrze!

Myny wodne były fajne, ale trza jym było wody, co płynyła. Besto budowali take myny na strugach abo wele stowôw, bo te dowały tela wody, wiela było trza. I niy trza było sie starać, cy wody styknie, cy braknie. Ale wiatroki lekko ni miały. Jak niy było wiatru, to niy melały. A jak zaś był, to szło robić. Nojlepi sie miały myny parowe, ale jak drzewa abo wonglo brakło, to tysz było po ptokach. No i myny wodne a wiatroki siła miały darmowo, a za wongle do parowego trza było płacić. Besto melanie we mynach parowych było drogsze.

Zdziwicie sie, jak wôm powiym, że piyrwy ludzie mieli tysz take małe myny we chałpach. Żarnami je mianowali. Ale ino ci biydnijsi, bo bogotsi jeździli do mynorza. Fto by tam cas marnowoł na melanie żarnami? Ale biydni ni mieli dodatkowych talarôw, coby płacić mynorzowi. Besto mieli żarna a sami w nich melali zboże. Rynkami kryńcili tym kamyniym, co był na wiyrchu., A dolny stoł niyruchomo. Tyn dolny tysz mioł rypy i tysz go trza było tedy uowdy nabrusić. A jak!

Jak jusz godałach, w kożdy wsi stoł myn. I na Kosztowach, i w Imielyniu i na Dzieckowicach i na Brzezince. Na Krasowach tysz taki stoł. Wele drôgi, ftoro leciała na Hołdynow. I tysz ludzie zawozili do niego zboże, coby mynorz je pomeloł na mouka abo poganka, coby jom wyłuskoł na krupy pogańske. Bo przeca poganka tysz sie sioło na naszych polach.

Mynorz krasowski zowdy mioł kupa roboty i besto broł do pômocy pômagerôw. Takich modych synkôw, ftorzi za niego nojciynsze roboty robili. Nosili miechy ze zbożym, suli to do kamyni, zbiyrali môuka a zanosili na fôry. Mynorz nimi reskerowoł, a ustowioł kamynie tak, coby melały, jako fto chcioł. Ale mynorz dobry niy był. Kozoł chopcôm robić uode świtu aże do pôźny nocki. Mało dowoł jeś, a nojcyńści bele co. Jaki stary chlyb, abo klôski ciepane uomaszczône tustym. Miysa to te mynorcyki niy widzieli, cheba że było wiele świytnto. A na dodotek, jak mynorz widzioł, że chopcy niy robiôm tak drapko, jakby se uôn życył, to zowdy mioł jaki korbac pod rynkôm a proł tych borokôw wiela wlazło. Besto pômagery tego mynorza byli chudzi jak ślydź. Durś lotali umyncyni a godni. Niyros było tak, że sie kolybali na nogach. Tacy słabi byli!

A co se te boroki myśleli? Mieli fes wiele nerwy na mynorza, ale nic niy godali. Bo keby norzykali, to mynorz by jich korbocym po puklu zdzielił, a jeszcze nagodoł by jejich uojcôm, że takigo prôźnioka jym przisłali. Besto mynorcyki zaciskali zymby a siedzieli cicho. Taki los biydoka.

Ale jedyn taki, co durś lotoł niypojedzony, był taki słaby, że jak niôs miech ze zbożym, to go przewożyło a sie kopyrtnył a wpod w tryba, co napyndzały kamynie. Jernika, jak uôn wreszcoł! Zaroski przilecieli inne pômagery, ale niy wiedzieli se rady, jak tymu borokowi pômôc. Sôm mynorz uosmolił synka. Tyn pôminie, przidzie inkszy. Zowdy sie jaki biydok trefi, co za jodło bydzie ciynszko robił po cołkich dniach. Niy doś, że mynorz niy chcioł pômôc tymu synkowi, to jeszcze zabrônił zastowić myn. I tak synka tryba myńske zmelały na miozga. Wyglôndoł uokropnie, cołki potrzaskany. Ino kupa kościanych drzizgow uwalonych we miysie a we krwi. Mynorz ino kozoł potym poprzôntać resztki tego pômagera a łomyć do porzôndku tryba myńske, coby niy straszowały klijyntôw.

Jak se myślymy, że mogymy bes śtrofy robić, co nôm sie ino podobo, to sie mylymy. Tak samo sie mylił zły mynorz. Bo se myśloł, że przeca synek był gupi a lekomyśny, to se wpod w te tryba. Jego strata. Za co mo mynorz uodpowiadać? Przeca uôn go do tego niy wciep! Tak se pedzioł i tym zabił sumiynie, ftore mu godało, że źle traktowoł synka, dowoł masa roboty, a mało jeś, to synek był słaby i sie kiwnył za fes a wpod. Ale mynorz ros dwa uodgônił take myśli a ros dwa zrobił sie spokojny.

Ale za dwa dni cosik we mynie zacło straszyć. Po izbach i samym mynie, jak wybiło inoś dwanoście w nocy, zaros sie zacon snuć jakisik duch. Jak sie tak leko na niego wejrzało, to był bioły, przeźrocysty. Ale jak sie na niego zacło zaglôndać, to widok robił sie uokropny. Robił sie cołki cerwôny, keby był ze krwi, a jego gymba wyglôndała, jakby fto jôm nożami pochlastoł na istno miozga. Gymba mioł tako, jako widzieli u tego boroka mynorcyka, kyj wpod we myńske tryba. Uokropne.

Wszyjscy, co we mynie robili, widzieli po nocach, a bes zima i pôźno we wiecôr, jak tyn krwisty duch łaził po mynie, jyncoł a tedy uowdy uokropnie zawodził. Ros dwa pômagery sie pozbiyrali a uciykli z nawiydzonego myna. Mynorz uostoł sôm. Ale to niy kôniec. Bo jak sie po uokolicy rozeszło, że we mynie straszy, ale tysz na drôdze wele myna, tak ludzie zacli uomijać myn a jeździć melać môuka kaj ińdzi. Besto mynorz, straszôny bes ducha tego boroczka synka pômagera, niy doś, że uostoł sôm, to jeszcze musioł zawrić myn, bo żodyn do niego niy jeździł. I tak uopuszczôny myn drapko chylił sie ku upodkowi. Noreście sie zawalił i tela z tego było.

Ale duch synka dugo jeszcze straszył i na terynie myna i na drôdze, ftoro leciała wele myna. Dzisiej cołki teryn je zarośniynty lasym, ale jak dobrze poszukać, to jeszcze widać kamynie myńske, ftore piyrwy do cołki uokolicy melały môuka na chlyb. Cy hań jeszcze straszy? To musicie sprawdzić. Nojlepi sie wybrać uo pôłnocku a pozaglôndać, cy jakigo krwowego ducha niy uobocycie. Ale lepi za niego porzykać. W dôma. A niy szukać trefu ś`niym. Bo sie możecie strachu najeś!

Tômasz Wrôna

Słownik

a – i,

besto - przez to,

boroki – nieboraczki,

drapko – szybko,

drzizgi – drzazgi,

durś – ciągle,

fach – zawód,

fachman – profesjonalista,

fes – bardzo,

istno – prawdziwa,

kaj – gdzie,

keby – gdyby,

kiwnył - nachylił się,

klôski ciepane - kluski kładzione z mąki pszennej,

kolybali – kołysali,

kopyrtnył się - przewrócił się,

korbac – bat,

krupy pogańske - kasza gryczana,

kyj – gdy, kiedy,

łaził – chodził,

majzel – przecinak,

miechy – worki,

mieli nerwy - byli zdenerwowani na kogoś,

môuka – mąka,

nabrusić – naostrzyć,

niy wiedzieli se rady - nie mogli sobie poradzić,

pijôndze – pieniądze,

pochlastoł – zmasakrował,

poganka – gryka,

pômager – pomocnik,

pôminie – umrze,

proł - tu: bił,

prôźniok – obibok,

przeca – przecież,

pukel - grzbiet, plecy,

reskerowoł – zarządzał, kierował,

rypy - muldy lub szerokie ząbki na powierzchni kamieni młyńskich lub żaren,

strugi – potoki,

suli – sypali,

synek – chłopak,

śtrofa – kara,

tedy uowdy - od czasu do czasu,

tref – spotkanie,

trza – trzeba,

uosmolił – zostawił, machnął ręką, dosł. osrał,

wciep - wrzucił,

uwalône - ubrudzone,

wciepać - wrzucić,

wele - obok,

wiela - ile,

wôngle - węgiel,

zawrić - zamknąć,

zdzielił - uderzył,

zoca - szacunek,

zowdy - zawsze.