Huta Henryków na Niwce

Historia zakładu związana jest z poszukiwaniem węgla na Niwce przez Maurycego Kossowskiego, Jacka Lipskiego i Antoniego Klimkiewicza. W 1814 r. założyli oni kopalnie „Maurycy” i „Józef”. Kopalnie te dostarczały potem węgiel do hutniczych pieców.

Wyżej wspomniani nabyli w 1833 r. prawo do dzierżawy gruntów pod budowę huty od hrabiny Mieroszewskiej. Nazwa huty pochodzi od Henryka Łubieńskiego - pioniera polskiego przemysłu i wiceprezesa Banku Polskiego. Pierwsi właściciele nie posiadali dostatecznego kapitału na urządzenie wszystkich wydziałów hutniczych. W 1833 r. zwrócili się do Banku Polskiego z prośbą o kredyt. Zarząd Banku Polskiego zawarł umowę z właścicielami huty. Dokument określał, że w przypadku niespłacenia wierzytelności Bank Polski przejmie kontrolę finansową i technologiczną na hutą. Pięć lat później, 10 marca 1837 r. Bank Polski przejął na własność Hutę Henryków. Kapitał bankowy umożliwił rozbudowę zakładu.

Huta posiadała dwa wielkie piece, pudligarnię (przeróbka żelaza) i walcownię sztabową. Pudligarnia posiadła osiem pieców do pudlowania i młot o wadze ok. 130 cetnarów (1 cetnar ok. 40 kg). Do walcowni i pudligarni doprowadzono kanał z wodą czerpaną z Przemszy. W 1838 r. huta wyprodukowała ok. 30 tys. cetnarów żelaza. Na Białej Przemszy zbudowano port wodny. Najwięcej zysków przynosiła produkcja blachy walcowanej, którą sprzedawano do fabryk kotłów parowych. Przy hucie zbudowano kolonię robotniczą pod tą samą nazwą. Były to zabudowania typu koszarowego dla robotników. Zbudowano także 10 mniejszych budynków w stylu angielskich „cottage” dla pracowników dozoru technicznego. Huta Henryków była jedną z największych na terenie Zagłębia. Pod koniec lat 40. XX w. pojawiły się problemy na rynkach zbytu. Kryzys gospodarczy spowodował unieruchomienie huty w 1850 r. W 1860 r. rozebrano część pieców i zabudowań.

W 1864 r. dwie hale i odlewnię przejął górnośląski przemysłowiec Christian Gustaw von Kramsta. Założył tam Odlewnię Żelaza i Warsztaty Mechaniczne „Niwka”. W 1891 r. zakład został zakupiony przez Towarzystwo Sosnowieckich Kopalń i Zakładów Hutniczych S.A. Dzięki inwestycjom wybudowano nowocześnie wyposażone hale produkcyjne. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości zakład wrócił do przedwojennego właściciela i od roku 1921 występował pod nazwą Centralnych Zakładów Mechanicznych. W okresie międzywojennym wytwarzano tutaj między innymi: pompy, przenośniki kopalniane, klatki wydobywcze, skipy oraz wykonywano naprawy parowozów. W 1951 r. przemianowano go na Wytwórnię Maszyn Górniczych „Niwka”, a w 1980 r. na Fabrykę Maszyn Górniczych „Niwka” w Sosnowcu.

Huta Henryków uwieczniona została na litografii barwnej autorstwa Ernesta Wilhelma Knippla z ok. 1845-50 r. Knippel wykonywał w połowie XIX w. widoki rodzącego się przemysłu. Jego prace dotyczyły w ogromnej większość zakładów na Górnym Śląsku. Wyjątkiem jest litografia z Niwki. Przypuszczalnie wykonał ją przy okazji wizyty w Mysłowicach, gdy naszkicował Hutę Zofia. Knippel wykonał widok huty Henryków w tradycyjnej konwencji. W celu ożywienia ilustracji zamieścił na pierwszym planie kilka osób i wóz konny. Na drugim planie przedstawił parterowe hale hutnicze a przy nich robotników. Nad halami umieścił dwa wielkie piece, obok dymiące kominy.

Dariusz Falecki

Na zdj. litografia barwna zatytułowana: „Hüttenplatz von Henrików im Königreich Polen” (Plac hutniczy Henryków w Królestwie Polskim)