Emil Szramek - polski król ducha na Śląsku

W tym roku  przypada 80. rocznica śmierci księdza Emila Szramka (1887-1942). To pomnikowa postać. Symbol Polski na Górnym Śląsku. Szramek był duchownym, naukowcem, erudytą i kolekcjonerem. W trudnych dla propolskich mieszkańców Śląska czasach niemieckiej dominacji ekonomicznej, wieszczył o polskiej przyszłości regionu.

Błogosławiony ks. Emil Szramek, ok. 1926 r.

Urodził się w Tworkowie koło Raciborza. Jego ojciec August był tkaczem. W 1895 r. ojciec opuścił w celach zarobkowych dom rodzinny i udał się do Ameryki, skąd nigdy nie wrócił (zaginął w niewyjaśnionych okolicznościach). Młodego Szramka wychowywała matka, Józefa z domu Kandziora. Szramek jako tubylec, porządnie wychowany, nigdy nie miał wątpliwości, co do określenia własnej narodowości.

Posługa i mistrzowie

Uczył się w Tworkowie, potem w Raciborzu. Teologię studiował we Wrocławiu. Po święceniach w 1911 r. został wikarym w Miechowicach (Bytom), gdzie przed laty służył ksiądz Norbert Bończyk - autor „Góry Chełmskiej” (dziwi, że napisany pięknym i żywym językiem poemat Bończyka nie jest lekturą obowiązkową na G. Śląsku). W 1912 r. powołano księdza Szramka do Tychów, gdzie proboszczem był Jan Kapica - śląski apostoł trzeźwości. Następnie posługiwał w Zaborzu i Mikołowie. Przed i po I wojnie działał w Towarzystwie Oświaty im. św. Jacka, w którym wydawał periodyk „Głosy znad Odry”, broniący języka polskiego na G. Śląsku. W międzywojniu szefował katowickiemu Towarzystwu Przyjaciół Nauk.

Idee w Katowicach

W 1926 r. został proboszczem parafii Najświętszej Marii Panny w Katowicach. Neogotycka świątynia nie posiadała adekwatnego do rangi wyposażenia. Tu mógł dać upust artystycznemu organizowaniu przestrzeni. Niezwykle cennymi pod względem wykonania i przesłania są witraże w oknach ścian naw bocznych przy konfesjonałach.

„Idź do mrówki o leniwcze”, (Przyp. 6:6). Witraż A. Bunscha w kościele Mariackim w Katowicach, 1939 r.

W 1938 r. przez Górny Śląsk przejeżdżała trumna z ciałem św. Andrzeja Boboli. W Katowicach wniesiono ją do kościoła Mariackiego. Z tej okazji Szramek powierzył Adamowi Bunschowi wykonanie witraży moralizatorskich. Przedstawiały one siedem cnót i siedem grzechów. Nie wszystkie witraże zamontowano przed 1939 r. Obecnie są do zobaczenia w komplecie. Wcześniej zawisło na bocznych ścianach świątyni sześć wielkich malowideł prof. Józefa Unierzyskiego (krakowska ASP), przedstawiających sceny z życia Maryi powiązane z historią Polski i Śląska.

„Hołd Górnego Śląska”, obraz z cyklu maryjnego autorstwa prof. J. Unierzyskiego. Szramek stoi pośrodku pod purpurowym sztandarem. Oprócz niego na malunku m.in. ks. W. Pucher, biskup A. Lisiecki, ks. Siemieniak, biskup T. Kubina

Podróżnik i książkolub

Od najmłodszych lat Szramek interesował się historią Śląska i historią sztuki. Podróżował do Włoch i Grecji. Podziwiał grecki antyk i rzymski renesans. Nie lubił kultury amerykańskiej. Nigdy nie pojechał do Berlina. Nie lubił Prusaków. Chętniej bywał w Bawarii i Austrii. Podróżowanie ułatwiała mu biegła znajomość języka niemieckiego, francuskiego i włoskiego.

W wolnej Polsce zwiedzał zabytki Krakowa, Lwowa, Wilna i Przemyśla. Wszędzie odwiedzał antykwariaty i księgarnie. Nabyte pozycje pakował w paczki i wysyłał do Katowic. Misją Szramka było krzewienie kultury polskiej w niemieckich dotąd Katowicach. Szramek kolekcjonował stare książki i dokumenty. Prywatna biblioteka liczyła w 1939 r. ok. 10 tys. pozycji. Przeczuwał, co może stać się ze zbiorem po wkroczeniu Niemców. Zanim go aresztowano przekazał księgozbiór znajomym, którzy oddali go po wojnie do biblioteki w katowickiej Kurii Biskupiej.

Malarstwo

„Św. Piotr otrzymuje władzę pasterską”, ok. 1515 r., Rafael Santi

Oprócz książek, dokumentów i tematycznych czasopism kolekcjonował monety, medale, wazony, hafty, kilimy, dywany i meble. Własny gabinet wyposażył w stylowe meble sprowadzone z Wilna. Atmosfera katowickiego gabinetu duchownego przypominała salę muzealną. Jednakże ulubionym tematem jego zbieractwa było malarstwo, w szczególności polscy mistrzowie z XIX i początku XX w. Posiadał na własność dzieła: Jan Matejki, Henryka Siemiradzkiego, Jana H. Rosena, Wlastimila Hofmana, Wojciecha Kossaka, Leona Wyczółkowskiego i wielu innych. Nabył też dzieła malarzy włoskich (Rafael Santi), hiszpańskich (Jusepe Ribera), francuskich (Nicolas Poussin), flamandzkich (Breughel), a także węgierskich i angielskich.

„Odpoczynek Świętej Rodziny w drodze do Egiptu”, Jan Breughel (zwany Aksamitnym), ok. 1600 r.

Unikał niemieckich. Uwielbiał opowiadać gościom o historii swoich zbiorów. Był nie tylko zbieraczem, ale prawdziwym znawcą. Po jego śmierci część kolekcji wisiała w byłej już siedzibie Muzeum Archidiecezjalnego w Katowicach oraz na ścianach w Kurii Biskupiej. Część znakomitego zbioru malarstwa uległa zniszczeniu, ponieważ Szramek tuż przed aresztowaniem przez gestapo zamurował niektóre malunki w piwnicy.

Słów kilka do Grażyńskiego

Szramek należał do odważnych. W okresie międzywojennym jego parafianinem był wojewoda Grażyński. Szef województwa nie był nad zbyt praktykującym. Szramek pisał do wojewody listy z napomnieniem o uczęszczaniu na nabożeństwa niedzielne, gdyż jak mało kto mógł on być przykładem dla innych. Skutek był niewielki. Grażyński wspierał co prawda finansowo nabytki sztuki sakralnej do kościoła Mariackiego, jednakże od kościoła katolickiego stronił.

Historyk Górnego Śląska

Wpływ na zainteresowania Szramka mieli jego proboszczowie w rodzinnym Tworkowie – ks. Augustin Weltzel i ks. Józef Gregor. Obaj publikowali naukowo po niemiecku o historii Górnego Śląska. W późniejszych latach Szramek nawiązał kontakt z Janem Kuderą – proboszczem z Mysłowic-Brzezinki. Obaj byli historykami-regionalistami i korespondowali ze sobą. Nie zawsze byli zgodni co do faktów z historii Śląska – Szramek nie kwestionował niemieckiego wkładu w kulturę regionu. Obydwu łączyło jednak umiłowanie książek i bogate biblioteki. Szramek był szefem Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Katowicach. Udzielał się w Radzie Muzeum Śląskiego, współdecydował o zakupach muzealiów, które programowo miały polski charakter i które można tam zobaczyć współcześnie.

Do najważniejszych prac naukowych Szramka należy rozprawa „Śląsk jako problem socjologiczny” z 1934 r. Kluczem do rozważań Szramka jest jego teza o zrozumieniu nie rasy, ale duszy Górnoślązaka. Szramek zdawał sobie sprawę z narożnikowego charakteru Śląska, o który potykały się w dziejach zwaśnione strony. Jednakże stał on twardo na straży polskiego interesu narodowego. Przypominał zniemczonym Górnoślązakom, że oprócz Muttersprache (dosłownie język matki), mieli oni Grossmuttersprache (język babki), który bynajmniej na Górnym Śląsku nie był językiem niemieckim. Twierdził, że naród to także przodkowie.

Śmierć w KL Dachau

We wrześniu 1939 r. Szramek nie opuścił wiernych. Będąc proboszczem parafii, w której jeszcze w połowie lat 20. XX w. połowę stanowili Niemcy, nie zaniedbywał katolickiej niemieckiej mniejszości. Niemcy mogli swobodnie kultywować wiarę. Kilku niemieckich parafian zwróciło się do władz o cofnięcie decyzji o wysiedleniu Szramka do Generalnej Guberni. Przyniosło to połowiczny sukces. 8 kwietnia 1940 r. dwóch gestapowców nawiedziło katowickie probostwo z rozkazem aresztowania. Niemcy uważali księdza Emila Szramka za intelektualnego przywódcę Polski na Śląsku. Był to trzeci etap aresztowań propolskich Górnoślązaków. W obozie Szramek podtrzymywał współwięźniów na duchu, odprawiał nabożeństwa. Nawet w tak trudnych okolicznościach nie zapomniał o Górnym Śląsku. Według świadków Szramek wieszczył o tym, że pewnego dnia cały Śląsk z Wrocławiem, Opolem i innymi miastami znajdzie się w granicach Polski, co według niego miało być sprawiedliwością dziejową za brutalność Niemców wobec słowiańskich autochtonów. Niemcy zamordowali go polewając strumieniami lodowatej wody, 80 lat temu, 13 stycznia 1942 r.

Dariusz Falecki

Korzystałem z książek: „Życie i działalność ks. Emila Szramka”, Herbert Bednorz, Józefa Bańka, Katowice 1966; „Śląsk jako problem Socjologiczny”, Emil Szramek, Katowice 1934; „Ksiądz dr Emil Szramek, działalność i dzieła”, praca zbiorowa, Katowice 1994; „Zbiory Muzeum Archidiecezjalnego w Katowicach”, Katowice 1995.