Bioły jelyń. Legendy i podania z terenu Mysłowic i okolic

Chopcy zowdy sôm jednake. Radzi rojbrujôm. Lotajôm na chaby do sômsiada, bo pônoć u cudzego pônki sôm lepsze. Abo szczylajôm ze szlojdra. Tak do ptokôw abo do kamratôw, podwiyl se ślypia niy wybijôm! Grajôm w bala, aże kômu uokna niy poczaskajôm. A jak cosik niy je jak trza, to zaroski sie pierôm. A potym z takimi fajnymi uojlami abo podzolowanymi ślypiami lotajôm. Matki to zowdy majôm ś`niymi kupa utropy. Niy to, co z dziouchami! A jak sie miyszkało nad rzykôm abo stowym, to trza było dować jeszcze pozôr, bo jak chopcy śli sie kômpać, to trza było filować, coby sie niy potopili!

Jak jeszcze stoła Toboła, to żyło na nij pora familiôw. Ni mieli leko, bo żyli na samym krańcu świata. Naszego, ślônskigo świata. Do kościoła lotali na Dzieckowice, a do gminy noleżeli do Kosztôw. A bajtle do szkoły tysz lotały na Kosztowy. Trocha mieli stamstônd daleko, ale za to żyli se spokojnie. Ze zadku płynyła se Przymsa, we ftory szło se nachytać rybôw. Trocha za chałpami był tysz stow, kaj chowali karpy. Nauobkoło były fajniste łônki, na ftore wołali Wosiynica. Ale tysz rôsły fajniste lasy. Ale nojwiykniyjsze były wiele sosny a dymby, ftore dowały ciyń. Bajtle zowdy lotały sie pod nie bawić, bo i szyszki szło znojś i dômbki, ftore gynau chopcôm pasowały do szlojdrôw. Ludzie zbiyrali jagody i borôwki. Ale na jesiyń wszyjscy lotali na grziby. Tyn las dowoł naprowda mocka fajnych grzibôw uod zielyniotek a siwiotek po prawoki i zajoncoki. A jake kanie sam rôsły! To je potym dowali do jajca a żymły tarty i jako kotlety mieli. Jake to dobre było!

Ludzie uobrobiali pola, chowali krowy a świnie. Mieli co jeś. A ku tymu chopy robili na grubie abo na banie, jako uojciec uode Gerhatka. A uôn rod lotoł bes feryje uojca uodprowodzać, jak szeł do roboty. Ale mu kozoł ino iś ze sobôm ku kaplicce, bo sie dalij boł, że sie straci.

Ale Gerhatek rôs i musioł iś do szkoły. Ale jusz po piyrszym dniu, prziszeł do dôm a pedzioł matce, że jusz mu styknie, a wiyncy niy pudzie. Przeca te rechtory godajôm w takim jynzyku, że ino trocha jich rozumi. A jak chcioł być grzecny, to rechtôrce pedzioł "Gruss Gott". A ta go ino wyprzezywała. Niy, z takimi ludziami, co niy wiedzôm, że jak ftosik pozdrowi, to trza grzecnie uodpedzieć tysz "Gruss Gott", to sie żyć niy do. Besto do takich niykulturalnych ludzi to łazić niy bydzie! Dopiyro jego mamulka sie znerwowali! Byście to widzieli. Uostro mu pedzieli, że do szkoły to musi łazić, ale je jusz dwa lata po wojnie i coby niy śmioł godać nikaj po nimiecku! Mo być grzecny, ale mo godać we szkole "Dziyń dobry". I musi sie naucyc po polsku godać, bo po ślonsku ino we chałpie abo z kamratami godać bydzie. Z rechtôrami trza po polsku.

Besto tyn synek niyrod do szkoły łaziył. Ale jak ros pedzioł swojymu kuzynowi uo tym, to tyn mu pedzioł, że sie mo niy starać, bo uon tysz niyrod do szkoły loto. Cosik wymyślôm. Aże kuzyn był trocha starszy uod Gerhatka, to Gerhatek widzioł w niym cołki świat. I go suchoł jak uojca abo starszego brata.

Mamulka zowdy sie starali, coby jeji synek na cas zaszeł do szkoły. Besto wstowoł uo pôł siôdmy, a uo pôł uôsmy jusz drałowoł na lekcyje. Bo jakby tak wyszeł cićwerci na uoziym, to by mioł niyskoro i by môg dostać bumela abo nawet cwaja. A za cwaja to by mamulka sie ciepali a uojciec by go sprali. No, ale jako sie niy chciało lotać do szkoły, to wszysko było dobre, coby niy iś. Jak szeł, to trefił sie z kuzynym i tak śli z tyj Toboły razym. Ale dośli ku stary kaplicce, co stoła na skrziżowaniu drôg z Toboły na Morgi Dzieckowske i z Brzezinki ku dzieckowski fyśtrowce, tak kuzyn pado, co dzisiej idom na baje. Na baje? Piyrszy ros take cosik Gerhatek syszoł. Ale mu kuzyn pedzioł, że to uoznoco, że niy idôm do szkoły, chociosz powinni. Besto zamias is prosto na Morgi, skryńcili ku Brzezince. Uśli niydaleko, bo chned uobocyli krziż, co stoł wele drôgi. Siedli se wele niego a zacli uosprowiac uo bele cym. Ale nojbardzij Gerhatek sie boł, że jich ftosik dojrzy, a jak powiy uo tym uojcôm, to w dôma bydôm szmary. Besto chopcy prześli pora metrôw za drôga i se wleźli do lasa i sam se posiedzieli. Klara piyknie świyciła, ptoszki piyknie śpiywały. Prowdziwy raj na ziymi!

Ale uoros cosik zacło szurceć we trowie, trocha dalij uod nich w lesie. I sychac było, że cosik ciynszkigo ku nim idzie. Chopcy przestali godać. Przestali godać, a zacli zaglôndać we krzoki, co tysz ku nim idzie? Dzik? Abo jaki sorek? Abo jelyń? Przeca to môgło byc wszysko, ale fto by sie leśnyj gowiedzi boł?

Ale ta gowiydź szła coros bliżyj ku niym. I jak chopcy zaglôndali w ta strôna, skônd szło te tupanie, to uoros zacło cosik biołego blyndować miyndzy krzokami. To zdziwiło chopcôw jeszcze feści, bo sie nigdy z takim dziwym niy trefili! A to szło ku nim doś drapkim marszym. Noreście to wylazło ze krzokôw. W kôńcu chopcy uobocyli, co to idzie ku nim. Jak dojrzeli biołego jelynia, ftory mioł krziż miyndzy rogami, to struchleli z strachu. A jelyń stanył przed nimi, podnios łeb, a zaglôndoł groźnie na nich. Na dodotek ryknył z cołkich sił! Jak to chopcy usyszeli, to tyn starszy ino wrzasnył, że to musi być jaki duch i trza uciekać. Tak sie uoba puścili ku drôdze, a za drôgôm ku chałpie. Wpadli z wielym hukym do chałpy a drapko zawiyrali za sobôm dźwiyrza. Jejich zdziwiône matki ros dwa pojyny, że chopcy we szkole niy byli. I nawet jak godali, że jich w lesie postraszył duch jako wiely bioły jelyń ze krziżym miyndzy rogami, to matki i tak jym niy wierzyły, ino prały po łebach szmatami wiela wlazło!

Gerhatek już wiyncy na baje niy poszeł. Niy ino skiż tego, że za to môg uod matki szmatôm, a uod uojca pochym dostać szmary, ale tysz skiż tego, że sie boł, że jak zaś pudzie na baje, to go zaś taki duch jako bioły jelyń postraszy.

Tômasz Wrôna

Słownik

a – i,

baje – wagary,

bajtle – dzieci,

bal – piłka,

bana – kolej,

bumela – nieobecność,

chaby - okradanie czyjegoś ogródka z owoców i warzyw,

chałpa – dom,

chned – niedługo,

chowali – hodowali,

cićierci na uoziym - za piętnaście ósma,

ciepali się - denerwowali się i wyzywali,

cwaja – dwója, ocena niedostateczna,

dować pozôr - zwracać uwagę, uważać,

dômbki – żołędzie,

drałowoł - maszerował, szedł szybkim krokiem,

drapkim – szybkim,

dziouchy – dziewczyny,

dźwiyrza – drzwi,

fajne – ładne, przydatne,

fajniste – przepiękne,

familije – rodziny,

feryje – wakacje,

feści – bardziej,

filować - spoglądać, pilnować,

fyśtrowka – leśniczówka,

gruba – kopalnia,

Gruss Gott - po niemiecku szczęść Boże,

grzecnie – kulturalnie,

gynau – akurat,

kamraty – koledzy,

klara – słońce,

leśno gowiydź - leśna zwierzyna,

lotali - tu: chodzili,

mocka - tu: dużo,

nikaj – nigdzie,

Morgi Dzieckowske - kosztowski przysiółek w rejonie ulic Dzióbka i Białobrzeskiej, gdzie była posadowiona kosztowska szkoła podstawowa,

niyrod łaził - niechętnie chodził, nie lubił chodzić,

niyskoro – późno,

niy starać się - nie martwić się,

pierôm się - biją się,

podwiyl – dopóki,

podzolowany ślyp - podbite oko,

pônki – jabłka,

prawoki - grzyby borowiki,

puścili się - szybko pobiegli,

radzi rojbrujôm - lubią rozrabiać,

rechtory – nauczyciele,

sam- tutaj,

siwiotki - grzyby gąski siwe,

skiż - z powodu,

sorek - samiec sarny,

styknie – wystarczy,

szlojder – proca,

szmary – lanie,

szurceć – szeleścić,

Toboła - nadprzemszański kosztowski przysiółek, nazywany też Białym Brzegiem, zniszczony w latach 50. przez eksploatację piasku. Istnieje także przysiółek Toboła w Brzezince, której część zachowała się pomimo eksploatacji piasku,

trefili – spotkali,

uobrobiali – uprawiali,

uojla – guz,

uosprowiać – opowiadać,

utropa – utrapienie,

wele – obok,

Wosiynica - łąki między Tobołą a dworem w Dziećkowicach, zniszczone przez eksploatację piasku w latach 50.,

wylazło – wyszło,

wyprzezywała – nakrzyczała,

zajôncoki - grzyby podgrzybki,

zawiyrali – zamykali,

ze zadku - z tyłu,

zielyniotki - grzyby gąski zielone,

zowdy – zawsze,

żymła - bułka.