Śląskie akcenty w klasztorze w Jędrzejowie

Senne miasteczko Jędrzejów na trasie z Zawiercia do Kielc można by pominąć, gdyby nie dwie strzeliste wieże widoczne z oddali. Założono tam drugi w Polsce klasztor Cystersów. Zakonników sprowadził właściciel osady Jan Jaksa herbu Gryf.

Mnisi przybyli do Jędrzejowa z Francji, bezpośrednio z Morimond - jednego z czterech pierwszych klasztorów cysterskich w Europie. Zakonnicy przystąpili do budowy. Karczowali las, rozpoczęli uprawę roli, uregulowali rzekę Brzeźnicę. Jędrzejowski klasztor stał się ośrodkiem życia religijnego i intelektualnego, słynął z dyscypliny i karności. Do Jędrzejowa wybierał się osobiście z wizytą późniejszy św. Bernard z Clairvaux. Odwiedziny nie doszły do skutku. W drodze do Polski zachorował. Zatrzymał się w Spirze (ob. Niemcy) i tam dokonał żywota. Jego przybycie do Jędrzejowa byłoby jednym z ważniejszych wydarzeń w historii Polski.

Znaczenie opactwa przyciągnęło uwagę biskupa krakowskiego Wincentego Kadłubka, który w 1210 r. poświęcił kościół klasztorny. W 1218 r. W. Kadłubek zrezygnował z biskupstwa i wstąpił do klasztoru jędrzejowskiego. Kadłubek przybył z Krakowa piechotą, jak zwykły pątnik. Tam ukończył pisanie Kroniki Polski, czterotomowego dzieła, opisującego dzieje ówczesnej Polski. Kadłubek zmarł w opinii świętości w 1223 r. W 1764 r. został beatyfikowany. Jedna z kaplic bocznych poświęcona jest błogosławionemu.

Po 1725 r. kościół gruntownie przebudowano, nadając mu barokową szatę. Freski na sklepieniach sufitu przedstawiają dzieje zakonu Cystersów. Nad prospektem organowym (budowanym w latach 1745-60) namalowano fresk przedstawiający klasztor w Morimond, z którego mnisi przybyli do Jędrzejowa. W Jędrzejowie odnajdujemy śląskie akcenty. Ołtarz główny wzorowano na ołtarzu z kościoła klasztornego benedyktynów w Maria-Zell w Austrii, którego autorem był Johann Bernhard von Erlach. Erlach był słynnym wiedeńskim architektem, projektował pałac w Schönbrunn. Erlach zaliczył epizod we Wrocławiu, gdzie zaprojektował kaplicę elektorską w tamtejszej katedrze. Ołtarz w Jędrzejowie wykazuje również bliźniacze podobieństwo do ołtarza głównego w kościele na Jasnej Górze. Ołtarz częstochowski jest dziełem Franciszka Józefa Mangoldta, związanego zawodowo z Wrocławiem. Wiele wskazuje na to, że Mangoldt realizował kolejne zamówienie właśnie w Jędrzejowie. W ołtarzu, nad Matką Boską, obok Boga Ojca, Chrystusa i Ducha Świętego artysta przedstawił figurę bł. W. Kadłubka.

W Jędrzejowie odnajdujemy również inspiracje sztuką Matthiasa Steinla, związanego z Lubiążem, potem Wiedniem. Twórczość rzeźbiarska Steinla inspirowała projekty nie tylko na Śląsku i w Austrii, ale też w Rzeczypospolitej, najwięcej w Wilnie, Zbarażu, Staniątkach i Lubartowie. W Jędrzejowie zbudowano dwa ołtarze boczne według maniery Steinla: Matki Boskiej Niepokalanie Poczętej i św. Józefa. Steinlowskie formy tworzą również barokową fasadę boczną ramienia transeptu, która witała wiernych przybywających do świątyni od strony głównego wejścia.

Dodajmy, że kościół nawiedzały koronowane głowy. W 1794 r. klasztor stanowił kwaterę główną wojsk T. Kościuszki. W 1819 r. Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Królestwa Polskiego skasowała opactwo. W 1945 r. Cystersi powrócili do Jędrzejowa.

Dariusz Falecki

Na zdj. ołtarz główny kościoła klasztornego w Jędrzejowie