Hełm wojoka. Podania i legendy z terenu Mysłowic i okolic

Wojna to uokropno rzec. Przi wojnie to i polôm chałpy a mordujôm ludzi. Niyjedna matka lamyntuje za swojym synkym abo chopym. W niyjednyj familiji je tragedyjo. Tak było hańdowni, tak i było za naszych uojcôw, kyj prziszło jym ginôńć na ostfrôńcie. Ale wojny były, sôm i bydôm, bo tako je niyspokojno natura cowieka. Tacy my jusz sôm i fertig. Niy przegodosz!

My na Ślônsku to za wiela wojyn niy uświadcyli. I dziynka Pônowi Bogowi! Ale tedy uowdy sam wojny były i to take, że potym dugo uo nich po chałpach sie godało. Ale nojwiyncy to było wojyn Polokow ze Cechami. Bo i jedni i drudzy chcieli naszym piyknym Ślônskym rzońdzić. Jako jusz Slônsk był pod rzondami ceskimi, a we Polsce krôlym był Kazimiyrz Wielki, to tysz tako wojna była. I jako wparzył na Ślônsk polski krôl, to polył wszyjsko co popadło. Ino żodyn niy wiedzioł, cy tyn krôl chce zdobyć Ślônsk, cy ino zrobić sam pustynia, bo polył kożdo napotkano wieś a miasto. Shajcowoł tysz nasza Pszczyna tak, że nic po nij niy uostało. Niywielko armijo wojokôw prôbowało sie w uokolicy brônić, ale bes pômocy ceskigo krôla Johana ni mieli żodnych widokôw na wygrano. A po zdobyciu i shajcowaniu Pszczyny, wojoki, ftore jôm broniyli, abo uciykli abo uostali pozabijani.

Jedyn taki borok uciyk z tego starodownego zômka w lasy. I tak sie belôntoł to tych lasach a boł sie, coby go polske wojoki niy chyciyli. Bo pewnikym by musioł wtyncos gowa dać. I cekoł aże sie krôl ceski ulituje a noreście przidzie z pômocôm. I tak uciekoł w tych lasach a uciekoł. Noreście trefił na Przymsa i wele tyj rzyki szeł na pôłnoc. Ale ani jodła ni mioł ani picio. Dziynka rzyce môg sie napić do woli a rybôw tysz nachytać. Ino musioł sie uoddalić trocha uode rzyki, bo przeca sam była granica, to pewnikym wojoki polske ji wachowali, coby żodyn Ślônzok do Polski niy poszeł a jaki chaje niy narobił.

A że nasz wojok był słaby, to ani sie niy spokopił, że stracił kasik hełm. Było to niydaleko jakisik wioski. Tak zza krzokôw na nia wejrzoł, ale do wsi niy właził. Bo sie boł, że jak przijadôm polske wojoki, to ze strachu ludzie z tyj wsi pedzôm, że widzieli ślônskigo wojoka. A wtyncos jusz na pewno go chycôm. I tak borok drałowoł bes lasy, bes hełmu ani miecza. Bo to wszysko potracił.

Wieś, ftoro widzioł wojok była nowo. Niydowno jôm zakłodali, za pozwolyństwym ksiôży ze Raciborzo, ftory sam rzôńdziył. Nacechowali droga, wytli drzewo w lesie na chałpy a stodoły. A potym zacli wycinać lasy na pola. Kożdy môg se wyciôńć wiela mu ksiôża pozwolił. Przeca mało tego niy było, bo cołki łôn ziymie. A takich, co na łônie gospodorzili to wołali siedlok. Zresztôm do teraska w uokolicy momy takich, co na nich wołajôm Siedloczek. Ale grunt sam zły niy był, a ciepły luft dowoł z tyj ziymie dobre plôny. Ludzie ciynszko robili, bo i pola trza było uobrobiać i nowe kônski lasa wycinać a z tych wielych korzyńskôw ziymia pucować. Besto niy musieli płacić nic ksiyńciu. Na taki cos to wołali wolnizna abo lgota. Ale ta tutyjszo lgota niy była za dugo, bo by nazwali wieś Wolo abo Ligota. Ale wieś swojigo miana ni miała, a ksiôża takowyj niy nadoł. I co z tym robić?

Niydugo po tym, jako wele wsi siedzioł ślônski wojok a zaglôndoł na wieś, poszeł do lasa na grziby jedyn ze siedlokow. Był uôn pierzinym wożny, bo reskerowoł stowianiym wsi. I besto wszyjscy go suchali, a w nagroda za cołko robota ksiôża sztajgowoł go na fojta cołkij wsi. I tak se szeł tyn fojt bes las a szukoł grzibôw. Wiycie, to były casy, kyj u nos w lasach rôsło masa grzibow. To ludzie byli wymyśni a zbiyrali ino prawoki. Za maślokym to sie ani niy uopocało schylać. No nic. Jak se tak szeł, to uobocył ślady, ftore uostawił tyn nasz istny wojok. Ale żeby ino ślady. Tyn fojt znod jeszcze hełm, ftory stracił wojok! Jak go znod, tak zamias grzibow prziniôs go do dôm. A jusz we wsi ludzie dugo godali, jako to zamianować ta naszo wieś. Tak fojt pedzioł, że może na pamiôntka tego zbłônkanego wojoka, zamianować wieś Hełmym? A że ludzie go mieli w zocy, tak zaroski przistoli na ta propozycyjo. I tak nazwali swoja wieś Hełmym. Inoś, jak pojechoł fojt do ksiôży zgosić ta nazwa, to trefiył na jakigoś guchego abo gupigo urzyndnika, ftory zamias zapisac nazwa wsi Hełm, to napisoł Chełm. I tak uostało do teraska. Na szczyńście ludzie niy poradzili cytać i żodyn sie niy kapnył, jako to felernie napisali jym nazwa wsi. I tak Hełm uostoł Chełmym, a potym, że drapko sie wieś rozrôstała, to ku tymu dodali jeszcze nazwa Wielki. Coby wszyjscy wiedzieli, że sam je wielko wieś. I tak momy Chełm Wielki. A tak naprowda my mieli, bo potym jakisik urzyndnik sie boł, że ludzie zapômnôm, że na Ślônsku żyjom i zmynili Wielki na Ślonski.

Tômasz Wrôna

Słownik

a - i, belôntoł sie - poniewierał się, chaja - awantura, chałpa - dom, chop - mężczyzna lub mąż, drałowoł - maszerował, familijo - rodzina, felernie - błędnie, fertig - gotowy, fojt - wójt, hańdowni - dawniej, istny - znany wszystkim, kônsek - kawałek, ksiôża - książe, kyj - kiedy, lgota - okres wolny od płacenia czynszu, wolnizna, luft - powietrze, łôn - łan, miara powierzchni ziemi wielkości 17 ha, nacechowali - wyrysowali, wyznaczyli, nachytać - nałapać, ostfrônt - front wschodni, prawoki - prawdziwki, pucować - czyścić, reskierowoł - kierował, sam - tutaj, shajcowoł - spalił, siedlok - kmieć (chłop), posiadający 1 łan ziemi, spokopił sie - zorientował się, stowianie - budowanie, stracił - zgubił, sztajgowoł - awansował, tedy uowdy - od czasu do czasu, trefiył - spotkał, uobrobiać - uprawiać, uojcowie - rodzice, wachowali - pilnowali, wele - obok, wojoki - żołnierze, wparzył - wpadł, wymyśny - wybredny, zamianować - nazwać, zoca - szacunek.