Zur do utopca. Legendy i podania z terenu obecnych Mysłowic

Na dzieckowskim Jozie żyła hańdowni tako baba, ftoro była z familije, ftoro mieli ludzie fes w zocy. Bo przeca jeji stryk był naprowda wziyntym fojermanym. Bo i kôniami poradził powozić, i sikowka posprowiać, coby dobrze działała. Ale tysz poradził piyknie grać na trômpyjtli. A ujno tyj baby była zaś zielorkôm. Wiela sie uôna nalycyła ludzi zielym, to ino jedyn PônBôcek to wiy. Ale ta baba, uo ftoryj prawia, to dobro niy była i ludzie jôm niyradzi mieli. Durś zajmowała sie klachami, a poradziła tak uobgodać ludzi, że potym wszyjscy sie ś`nich śmioli. Co szkody ludziom narobiła tym gupim godaniym to szkoda godać!

Wołali na ta baba Maryjka. Ale Maryjka niy była ino zło a dozarto. Miała jedna rzec, za ftoro ludzie tysz jôm mieli w zocy. Kisiła taki zur, jakigo żodyn ani na Jozie ani na Dzieckowicach zrobić niy poradził. Ale był taki dobry, dobrze nacoskowany i gynsty. A jak wônioł! Tego sie uopedzieć niy do. Besto matki posyłały po zur swoje bajtle gynau do Maryjki z Jozu. Ale zowdy dowały wiynkszy gorcek abo flaszka niż było trza, bo tyn zur korcił, coby go wypić. I zanim bajtle dośli do dôm, to jusz połowa zuru była wypito. Tak korcił! Ale bajtle musiały sie pilnować, coby niy wypić wszyskigo, bo by w dôma matka zrobiłą chaja, abo by dostali szmary szmatôm.

Wiela dowali za taki drogi zur? A zaś niy tak drogo. Tako flaszka na liter zuru kosztowała ino ceski. Za taki fajny zur werciło sie dać i dwa ceske. Ale Maryjka może i tela by wziyna, ale sama wiedziała jako klachula, wiela złego poradzôm klachy napochać złego, to i sama sie boła klachôw, coby ludzie jôm niy uobgodali.

W tym casie, kyj na Jozie żyła Maryjka, co taki dobry zur kisiła, we Przymsie, tysz na Jozie, żył utoplec. Skônd prziszeł, to żodyyn niy wiy, ale zaros zacôn topić bajtle, ftore sie chiały popultać we rzyce. Ale mioł tako siła, że niy ino bajtli topił, ale tysz wielych. Tyn utoplec rod siedzioł na brzegu a zaglôndoł, co tysz ludzie robiôm na polach abo wele rzyki. Ale wele rzyki tysz szła drôga, kaj tysz ludzie lotali ku Dzieckowicôm. I wtyncos utoplec siedzioł we wodzie blisko brzega rzyki a podsuchiwoł, uo cym to ludzie godajôm. I ros wysuchoł, jak dwuch chopôw godało uo zurze. Jedyn chwolił, że jego baba uwarzyła taki zur jak nigdy! Taki był dobry, że sie najeś niy poradził. To tyn drugi pedzioł, że mo zowdy taki zur, bo jego baba go biere uod Maryjki z Jozu. A wszyjscy wiedzôm, że fto jodo zur, to je chop jak mur!

Zaciekawiło to utopca, bo jeszcze nigdy zuru niy jod. A jak się dowiedzioł, że nojlepszy na świecie zur kisiła Maryjka z Jozu, to chcioł sie do nij wybrać. Ino wiela zapłacić za tak dobry zur, że go nawet chopy co śli do roboty chwolili? Zajrzoł do swojigo bajtlika a wziôn ś`niego złoty dukat. I pomyśloł, że może tela styknie. Jak nastoł wiecôr, wziôn prôżno flaszka a tyn dukat i poszeł do baby na zur.

Maryjka wtyncos się krzôntała po kuchni. Jeszcze myła statki po wiecerzy, a tu uoros syszy, że ftosik klupie ji do dźwiyrzy w kuchni. Zdziwiła się, bo uo taki porze to żodyn po ludziach jusz niy loto, ale uotwarła dźwiyrza i stanyła jak wryto, a potym wrzasła tak uokropnie, że syszeli jôm cheba na cołkim Jozie! Za dźwiyrzami stoł utoplec. Baba aże sparaliżowało. Ale utoplec jôm piyknie pozdrowił, a zaros pedzioł, coby sie go niy boła, bo uôn ino prziszeł po zur. Syszoł, że go wszyjscy zachwolajôm i besto i uôn chcioł go poprôbować.

Jak to Maryjka posyszała, zaros sia cofła a utopca do kuchnie puściła. Tyn se stanył wele stoła a zaglôndoł jak Maryjka wyciôngo bônclok a garuje w nim kelniôm, coby dobrze wymiyszać. Bo wiycie, zowdy we zurze te gynste idzie na dôł, a ta woda uostaje na wiyrchu. A przedać bele co, taki rzodki zur, to se cowiek ino gańby narobi. Ja, taki rzodki, bele jaki zur to robiôm za Przymsôm we Galicyji, ale wszyjscy wiedzôm jako haf biyda majôm, to niy dziwota, że nawet na môuce do zuru uoszczyndzajôm.

Tôż Maryjka naloła zuru do flaszki a dała jôm utopcowi. Utoplec zaś wciôngnył dukata a chcioł go dać babie do rynki, ale ta boła sie brać tyn pijôndz z rynki utopca. Może jak go tyknie, to jôm jake niyszczyńście trefi? To utoplec myśloł, że mo za mało pijyndzy, ale baba mu wytuplikowała, że tego je za tela. Utoplec sie kapnył uo co sie rozchodzi. Besto doł tyn pijônc na stôł. Jak baba uobocyła, ze to złoty dukat, to aże ji sie uocy uoświyciły z radości. Ale niy ruszalą tego pijôndza jak jusz utoplec poszeł. A baba poszła spać.

Jak rano wstała, to zaroski poleciała zebrać to, co ji za zur zapłacił utoplec. Jako zdziwiono była, jak uobocyła, że pijônc zniknył, a tam kaj leżoł była wypolôno we stole dziura, gynau tako wielo jak tyn dukat, ftory uostawił utoplec!

Ale widać utoplec zasmakowoł w maryjkowym zurze, bo tedy uowdy prziłaził z prôżnôm flaszkom po zur. I zowdy uostawioł taki złoty pijônc, ftory na stole rano znikoł a wypoloł babie dziura. W kôńcu babie tego było za tela. Ale jak pedzieć utopcowi, że niy dostanie zuru? Wymyśliła. Pedziała utopcowi, że niy musi ji płacić, bo to co doł, to mu styknie do końca życio za tyn zur! I może do ni lotać, kyj ino bydzie chcioł a do mu zuru za darmo. I tak utoplec lotoł dugo do Maryjki po zur, podwiyl uôna go robiła. Tak mu smakowało!

Tômasz Wrôna
 

Słownik

a – i,

baba - kobieta, tu: żona,

bajtle – dzieci,

bajtlik – portfel,

bônclok - garnek kamionkowy,

ceski - 10 groszy,

chaja – awantura,

dozarto – złośliwa,

dźwiyrza – drzwi,

fajny - ładny, tu: dobry,

familijo – rodzina,

fojerman – strażak,

gańba – wstyd,

garuje - miesza w garnku,

gynau – akurat,

Joz - osada nad Przemszą na granicy Dziećkowic i Imielina, należąca do obu wspomnianych miejscowości,

kapnył się - zorientował się,

kelnia – chochla,

klachy – plotki,

klachula – plotkara,

klupie – puka,

korcił – kusił,

kyj – kiedy,

môuka – mąka,

napochać – nabrozrabiać, narobić szkody,

niyradzi mieli - nie lubili,

posprowiać – naprawić,

popultać – pochlapać,

podwiyl – dopóki,

rod – lubił,

statki - ruchomości w kuchni tu: talerze i garnki,

stryk - brat ojca,

szmary – lanie,

tedy uowdy - od czasu do czasu,

trômpyjtla – trąbka,

ujno - żona brata mamy,

wiecerzo – kolacja,

wiela – ile,

wiely – duży,

wônioł – pachniał,

wytuplikowała – wytłumaczyła,

za tela - za dużo,

ziele – zioła,

zoca – szacunek,

zowdy - zawsze.