Zalôno kuźnia. Legendy i podania z terenu obecnych Mysłowic

Hańdowni to w kożdyj wsi nojwiyncyj ludzi żyło z polo. Gospodorze mieli kônski ziymie, ftoro uobrobiali, a co sie na ni urodziło, to mieli do jedzynio bes cołki rok. I chowali gowiydź, ftoro tysz dowała mlyko, fet, skôry a miyso. I chned wszyjscy taki żywot wiydli. Ale byli jeszcze inksi, ftorzi robili cosik inkszego.

To mynorze, ftorzi mieli myny. Fes potrzebne, przeca ludzie musieli kasik pomelać zboże, chocioż niyjedyn meloł na żarnach. Ale myny były jeszcze wożne, bo jak gospodorze sioli na polach poganka, to trza było kasik uobłupać krupy pogańske ze szkorup. A i trza było kasik przerobić jyńcmiyń abo pszynica na krupy. Besto mynorza wszyjscy mieli we wielki zocy i byli to bogaci ludzie.

Ale kożdo szanujônco sie wieś miała jeszcze jednego fachmana. To był kowol. Bes lata kowole wiedzieli, kaj sie dobywo rudy i jak ś`ni wytopić zielezło. A potym wiedzieli jak te zielezło abo ocel przekuć na rzecy, ftore były ludziôm potrzebne w codziynnym żywocie. A to podkuwoł kônie, a to wykuwoł zawiasy do dźwiyrzy abo wrotôw uode stodôł. To zaś kuł potki abo poradził wykuć krziże, ftore potym co bogatsi wbijali we groby swojich umartych. Ale tysz kowol kuł krance do becek na wino i kapusta kiszôno, abo na ryfowe koła do fôr. Nô i kowole byli jeszcze fachmanami w jednym. Mieli motki a tysz rostômajte klyszcze, to ludzie do nich prziłazili, kyj jich bolały zymbiska, że se niy wiedzieli z tym rady. Wtyncos kowol bawił sie w dochtora uode zymbôw a rwoł zymby wiela wlazło. A ludziskom przinosiło to ulga.

Besto wszyjscy mieli kowoli we wielkij zocy, a uôni sami noleżeli do nojbogatszych we wsi. Ale bycie takim fachmanym dowało jeszcze jedno. Ludzie takich wołali po fachu. Besto zacli u nos żyć ludzie, na ftorych wołali Kowol abo Kowalski. Nojprzôd to było jejich zajyńcie, a potym zacli jich tako mianować i nawet, jak jusz jejich bajtle dali se pokôj z tym fachym, to dalij ludzie jich wołali Kowole abo Kowalscy. A ci byli radzi, że jeszcze po uojcach ludzie majôm jich w zocy.

Niydaleko Chełmu Wielkigo stoła kuźnia. Kowol to był porzôndny a pobożny chop. Zowdy ciynżko robił, a swoje towory mioł nojwyższyj klasy. Totysz zjyżdżali do niego niy ino ludzie z Chełmu, ale tysz z cołkij uokolicy. Godajôm, że chned i szejdziesiônt kilometrów poradzili przejechać, coby do wywołanego a uznanego kowola przijechać. Besto kowol zowdy mioł kupa roboty. Zacynoł jôm uo świtaniu, a kôńcył jusz po cimoku. Coby sie wyrobić z robotôm, wziôn swojich dwôch nojstarszych synôw i naucył jich swojigo fachu. I zowdy jego syny robili ś`nim. Ale mioł jeszcze śtyry inksze bajtle, ftore zowdy lotały do kuźnie a zaglôndały, jak jejich uojcec a bracio robili. Jak miechym dmuchali luft do polyniska, jak rozgrzywało sie zielezło do cerwônyj barwy, jak chytoł je klyszczami, a potym na kowodle walił w to motym, aże iskry sie wszyndy suły! Coby sie niy poparzyć, kowoł uoblykoł skôrzanno zopaska, a ta brôniła go przed uogniym. Bes zima tako robota może i była ciekawo, ale bes lato, to hica była niy do szczimanio! A potym kowol wykuwoł rostômajte cuda, przinojmi sie  tak bajtlôm zdowało.

Kowolowo baba tysz była fes pobożno. Besto dowała pozôr, coby wszyjscy żyli podug przikozań. Zowdy kozała bajtlôm a swojymu chopowi rzykać, a jak prziszła niydziela, zowdy godała „pamiyntej dziyń świynty świyńcić”. Rano wszyjscy śli do kościoła do Chełmu, a po mszy kowol szeł do gospody wypić se piwo a pogodać z chełmskimi gospodorzami. A potym śli do dôm rychtować uobiod i dychać. W kożdo niydziela kuźnia stoła pusto a piec był zgaszôny. Żodyn niy szeł haf robić, ino bajtle lotały sie bawić za kowola. Wszyjscy dychali.

Ale jednyj niydzieli przed kuźniôm dało sie syszeć jakisik gosy. Kowol zdziwiony wyszeł przed chałpa, uobocyć, fto to przijechoł. I uobocył grupa ludzi, ftorzi sam przijechali na kôniach. To byli żydowske handlyrze. Nojstarszy ś`nich  podeszeł do kowola i poprosił, coby mu konie podkuł, bo potraciły podkôwy a potym uokulały. Ale kowol uodkozoł prośbie, bo przeca je niydziela, pański dziyń. Poparła go tysz jego baba. Ale goście sie upiyrali, bo chcieli jechać w dalszo drôga.  

Przibytni naradzili sie, a potym dali kowolowi miyszek ze złotymi dukatami. Tak fes jim zoleżało, coby kowol podkuł kônie. Na dodatek jedyn Żyd poszeł za kowolowôm do kuchnie i tysz ciepnył na stôł pora złotych dukatôw. Babie sie uocy na to zapoliły. Jak kowol uobocył, jak zareagowała jego baba, poszeł do kuźnie słożyć uogyń. Kowolowo jeszcze posłała nojstarszych synôw, coby uojcu pômôgli. 

I tak kowolowo familijo złômała nakoz, coby świyńcić dziyń świynty. Z robotôm uwijali sie drapko. Ale po jakisik godzinie nadciôgły ciynszke chmury, take prowdziwe mrokwie. Uoros tysz doł sie syszeć potynżny huk, a nade kuźniôm do nieba polecioł taki wiely sup kurzu a piochu. A potym... potym kużnia razym z chałpôm zopadła sie pod ziymia. A w miyjscu, kaj zopadła sie kuźnia wybiło fes wiele źrôdło, ftore dowało poczôntek rzyce, ftoryj nigdy haf niy było! Ludzie nazwali jôm Przerwa. 

Dzioło sie to na uocach poruch modych ludzi, ftorzi se dychali niydaleko. Jak uôni to uobocyli, to stoli przerażyni. Jak sie w kôńcu uoturali, to sie dali uciekać do chałpy. Taki to był uokropny widok! Ale huk i wszystko, co se wele kuźni przitrefiło widzieli tysz ludzie w Chełmie. Besto drapko przilecieli, ale jak uobocyli wiela uostało po kuźni a chałpie kowolowyj, zacli sie żegnać. A potym ftosik polecioł po farorza, a tyn jak prziszeł, klynknył i zacôn rzykać uo przebocynie za to, że niy uszanowali świyntego dnia. 

Tômasz Wrôna

Słownik

A – i,

chałpa – dom,

chned – prawie,

cimok – ciemność,

drapko – szybko,

dychali – odpoczywali,

dźwiyrza – drzwi,

fach – zawód,

fachman - profesjonalista w swoim zawodzie,

familijo – rodzina,

farorz – proboszcz,

fes – bardzo,

fet – tłuszcz,

ftory – który,

ftorzi – którzy,

gowiydź – zwierzęta,

haf – tam,

handlyrze – kupcy,

hańdowni - w dawnych czasach,

hica – gorąc,

krance - tu: obręcze,

krupy – kasza,

krupy pogańske - kasza gryczana,

klyszcze – obcęgi,

kyj – kiedy,

luft – powietrze,

mianować – nazywać,

miech - ręczna dmuchawa,

mrokiew - ciężka deszczowa chmura,

ocel – stal,

poganka – gryka,

przibytni – przyjezdni,

rychtować – przygotowywać,

ryfowe koła - koła z drewnianymi szprychami, drewnianym kołem i żelazną obręczą,

rzykać - modlić się,

sam – tutaj,

suły – sypały,

słożyć uogyń - rozpalić ogień,

uobrobiali – uprawiali,

uodkozoł – odmówił,

uoturali się - zacząć jasno myśleć,

uwijali się - sprawnie pracowali,

wele – obok,

wywołany – znany,

zielezło – żelazo,

zoca – szacunek,

zopaska – fartuch,

zowdy- zawsze.