Świytlorze. Legendy i podania z terenu obecnych Mysłowic

Za staryj Polski to na Dzieckowicach była uokropno biyda. Pozawiyrali wszyske gruby a huty w cołki uokolicy, to i chopy niy zarobiali na swoje familije. Jak fto mioł kônsek polo, to mioł szczyńście, bo przinojmij jak posadził zimioki abo posioł żyto to môg se uwarzi te zimioki abo placków natrić, a żyto zemleć na żarnach i se zuru nakisić, a potym jeś tyn zur bes cołki tydziyń. Coby lepi smakowoł, to ludzie godali „ze zuru chop z muru”. Ale jak go jodali durś, to potym jusz niy dało sie go jeś aże do kôńca żywota.

Ale mimo tyj cołki pierziński biydy, byli take chopy, co niy chcieli za pierôna iś do roboty. Bo takim to sie dobrze żyło. Rano wstoł, zakurził fajfka, posiedzioł na ławecce przed chałpôm, pozaglôndoł, jak sônecko piyknie swiyci, a potym baba zrobiła wodziônki, a na uobiod nawarziła zuru i jakoś tyn dziônek minył. Mało tego. Niyftorzi mieli take dobre baby, że mu niy ino spodnioki uogrzoła na kachloku, coby se ciepłe uoblyk, abo pierzina podgrzoła na piecu, coby do ciepłych betôw lygoł, to jeszcze sie najyna u gospodorzy do roboty, coby chop na tabak mioł. Take to było lyniwe.

Ale niy wszyjscy mieli take dobre baby, co jim tak pszoły. Niyftore baby to wiedziały, do cego je nudelkula! Jerzine, te to miały niy ino mocno rynka, ale jeszcze jak uotwarła gymba, to jeji lajera syszeli w cołkich Dzieckowicach! Taki chop, chociosz śmierdzirobôtka, musioł wôl niy wôl iś szukać roboty. A jak jôm znod, to musioł lotać na szychta. Ale te gizdy to byli take lynie, że jak jim sie niy chciało iś do roboty, to se stowiali wrôżba. Zapolali karbidka i jak flama leciała na Jelyń, to do roboty niy śli, a jak na Kosztowy, to śli. Ale kożdy wiedzioł, jak bes lato wioły wiatry. Nocyńści uode Kosztôw na Jelyń! A jak niy wioł, to sie podmuchało i było tysz jak trza! Ino, że wtyncos chopy robota tracili!

Ale w kôńcu sie zacło poprowiać i niydugo było do wojny, jak ludzie zacli dostować robota. A to na grubie na Wesołyj, a to na Lyndzinach, abo w Mysowicach. Jak było jusz po wojnie, to chopy jeździli do roboty tak, że na kosztowski banhôw jechali na kołach, abo śli piechty, a potym jeszcze ino na piwo do Krocka i wsiodali do cuga, a jechali na swoje gruby. A nojbardzi radzi byli, jak mieli szychta po połedniu. Bo wtyncos szło trocha powynokwiać.

Musicie wiedzieć, że w lesie miyndzy Kosztowami a Dzieckowicami, gynau tam, kaj chopy chodzowali do roboty, żyły rostômajte duchy. Jedne straszowały, inksze pômogały ludziom jak ino szło. Miyndzy nimi były tysz świytlorze. To były take duchy, co wyglôndały jak małe miesiôncki ze szłapkami, ftore uoświytlały drôga ludziôm, ftorzi śli po cimoku bes las. Rade ludziskôm pômogały, coby żodyn niy poszeł kaj ińdzi. Ale była jedna wożno sprawa. Świytlorze rade świyciły ludziôm, ale niy ciyrpiały, jak jim fto niy podziynkowoł. Jak sie wyłaziło z lasa, to trza było zawołać „Bôg zapłoć”. I wtyncos świytlorz zadowolôny wrocoł do lasa. Ale musioł jedyn trefić na jakigo sorônia z Dzieckowic i tyn mu niy podziynkowoł! A potym sie jeszcze śmioł ś`niego, że taki je gupi a świyci ludziom za darmo. I świytlorz se to niy ino zapamiyntoł, ale jeszcze musioł pedzieć swoim kamratôm uo tym. Bo uod jednego casu świytlorze fes niy ciyrpieli chopôw z Dzieckowic, co śli bes las ze popołedniowy szychty. Te duchy miały to ucyniône, coby wodzić po lesie tych borokôw, wiela wlazło. A było to tak.

Chopy jak skôńcyli robota, to kożdy sie uomył i uoblykoł w cyste łachy. Na koszula był szaket i drapko lecieli na ćwierć na jedynosto w nocy na cug, coby dojechać na kosztowski banhôw. Jeszcze jak jechali we cugu, to jusz wyciôngali plaskôwecki z kapsôw we szaketach, a popijali wiela wlazło. Wiela się wtyncos naśpiywali, abo naśmioli z wicôw, ftore se uosprowiali. A jak wyleźli ze cuga, to śli dali i popijali z plaskôwek jak ino umieli. A jak się skôńcyła gorzoła we plaskôwkach, to z tasiôw wyciôngali halby. I dali pili! A potym, jusz w lesie, to jusz niy trza było sie boć, bo prziłazili świytlorze i piyknie na leśnyj drôdze świycili. I to było ciekawe, że chopy z Kosztôw ftorzi tysz musieli iś bes las, zowdy świytlorzy chwolili, bo jim piyknie świycili, a dziynka nim ros dwa zaśli do dôm. Ino te chopy nigdy niy zabocyli, coby jim pedzieć „Bôg zapłoć”. Ale Dzieckowioki mieli problym. Bo zamias świytlorze prowadzić jich do dôm, zacli jich wodzić po lesie. A tukej skryńcili w drôga na Dzieckowske Morgi, abo na drôga ku Granicôm. Nô take to te gizdy byli, że durś robili chopôm na złość. Nô, z tego se chopy niy krziwdowali, bo cołko drôga se popijali, a śpiywali wiela wlazło. Aże nad ranym noreście dołazili na kroj lasa, kaj widzieli dwôr w Dzieckowicach. A potym za drôgôm śli ku swoim chałpôm. I jak tam prziłazili uozarci, to sie jich baby pytały, camu prziśli tak późno. I zowdy mieli ino jedna godka, że jich świytlorze wodzili po lesie. A baby sie nadziwić niy umiały, że take dobre do wszystkich duszki były take dozarte do jejich chopôw. Ale co miały pedzieć? Przeca z pijokami i świytlorzami jeszcze żodyn niy wygroł. Ale styknie niy być sorôniym, coby dozarty świytlorz zaś był dobrym duszkym, ftory pômogoł cowiekowi dôńś do dôm po cimoku. Styknie mu ino podziynkować jak sie noleży. I nic wiyncy!

Tômasz Wrôna

Słownik

a – i,

baba - tu: żona,

banhôw - dworzec kolejowy,

bes – przez,

bety – pościel,

boroki – nieboraczki,

chałpa – dom,

cimok – ciemność,

cug – pociąg,

ćwierć na jedynosto - piętnaście minut po dziesiątej,

dozarty – złośliwy,

drapko – szybko,

durś – stale,

Dzieckowske Morgi - część Kosztów, która od północy przylega do lasu dzieckowickiego,

familijo – rodzina,

fes – bardzo,

flama – ogień,

gorzoła – wódka,

Granice - część Imielina, która przylega od południa do lasu dziećkowickiego,

gruby – kopalnie,

gynau – akurat,

halba - pół litra wódki,

Jelyń - miejscowość po wschodniej stronie Przemszy na wysokości Dziećkowic, obecnie dzielnica Jaworzna,

kachlok - piec kaflowy,

kaj – gdzie,

kamraty – koledzy,

kapsy – kieszenie,

karbidka - lampa na karbid,

koło – rower,

kônsek – kawałek,

lajera - katarynka, tu w przenośni głośny krzyk,

lygoł - kładł się,

łachy – ubrania,

miesiôncek- księżyc,

nudelkula - wałek do robienia makaronu,

piechty – pieszo,

plaskôwecki - płaskie butelki na alkohol, które można było łatwo schować w kieszeni,

pozawiyrali – pozamykali,

powynokwiać – powydziwiać,

pszoć – kochać,

rade – chętne,

sorôń – cham,

spodnioki – kalesony,

szaket – marynarka,

szłapki – nóżki,

szychta – dniówka,

świytlorze - duchy, które podróżnikom oświetlały w ciemnościach drogę,

tabak – tytoń,

tasie – torby,

ucyniône - tu: celowo zrobione,

uoblyk – ubrał,

wice – kawały,

wiela – ile,

wodziônka - zupa z chleba i czosnku,

wôl niy wôl - chcąc nie chcąc,

zabocyć – zapomnieć,

zowdy- zawsze.