Od fabryki do muzeum - historia czeskiej firmy strażackiej Smekal

Rodzina Smekal pochodziła z miejscowości Ustin-Skalov koło Ołomuńca. W 1820 r. przeprowadziła się do miasteczka Cechy pod Kosirem koło Prościejowa (Morawy), gdzie nestor rodu - Antoni Smekal założył wytwórnie przyrządów do wypieku chleba i produkcji wiader. 

Antoni Smekal miał trzech synów Franciszka, Adama i Pawła. Najstarszy - Franciszek - z zawodu powroźnik zdobywał doświadczenie na tzw. wędrówce czeladniczej. Adam i Paweł pomagali ojcu w warsztacie. Franciszka zaciekawiły sikawki ręczne do gaszenia pożarów. Po powrocie zachęcił ojca i braci do podjęcia produkcji tego sprzętu. 

Kluczowym wydarzeniem był pożar warsztatu w sierpniu 1865 r. Gaszono go sprzętem produkowanym na miejscu. Franciszek Smekal zbudował na zgliszczach nowy budynek firmy. Wzrost produkcji zaowocował otworzeniem filii w praskiej dzielnicy Smichov. Firma zaopatrywała m.in. miejską straż pożarną w Pradze. Franciszek Smekal zmarł w 1883 r. Firmę przejęła żona Maria, a następnie syn Raimund August Smekal, który uzyskał gruntowne wykształcenie techniczne. Z jego inicjatywy firma rozszerzyła produkcję o sikawki parowe, oświetlenie gazowe dla miast i gospodarstw domowych, pompy wodne, silniki dla wiatraków i wozy konne do przewozu towarów. Podstawę wytwórczości stanowiły jednak sikawki, węże i osprzęt strażacki. Podczas I wojny światowej produkowano sprzęt sanitarny dla wojska oraz sikawki przystosowane do gaszenia pożarów w koszarach i szpitalach. W praskiej filii prowadzono naprawy sprzętu wojskowego. W latach 20. XX w. firma prowadziła zabudowę pożarniczą na podwoziach Laurin&Klement, potem Skoda. 

W 1927 r. utworzono na bazie fabryki w Cechach pod Kosirem spółkę akcyjną pod nazwą Hasicske zavody (Zakłady Strażackie). Głównym udziałowcem i dyrektorem został Raimnund Smekal, resztę udziałów posiadał Morawski Związek Straży Pożarnych. W 1929 r. firma ta otworzyła sklepy firmowe w: Brnie, Mariborze (Jugosławia), Martinie (Słowacja), Krakowie i Sosnowcu. 

Na rynek polski trafiały motopompy, samochody, autodrabiny, sanitarki, sikawki ręczne, hydrofory, hydranty, węże, zwijadła, drabiny mechaniczne, uzbrojenie strażackie, hełmy, pasy, topory, maski gazowe i pochodnie. Polskie przedstawicielstwa oferowały również samochody do polewania ulic, wozy kloaczne, maszyny do zamiatania ulic oraz samochody do wywozu śmieci. Samochody z zabudową pożarniczą R.A. Smekal zakupiły straże pożarne w: Zawierciu, Radomsku, Lublinie, Jarosławiu, Przemyślu, Drohobyczu, Mraźnicy, Radomiu, Zagożdżonie (obecnie Pionki) i Chrzanowie. 

W zbiorach Centralnego Muzeum Pożarnictwa znajduje się zwijadło ze sygnaturą HZ (Hasicske Zavody). Zwijadło o stalowo-drewnianej konstrukcji przekazała do CMP w listopadzie 1975 r. zakładowa straż pożarna cementowni Szczakowa. 

W drugiej połowie lat 30. XX w. pojawiły się problemy natury finansowej. Poprawa koniunktury nadeszła z chwilą wybuchu II wojny światowej. Fabryka w Cechach pod Kosirem została jednym z największych dostarczycieli węży strażackich. Po 1945 r. utrzymywano tylko produkcję węży i wyrobów tkackich. W 1958 r. firma zakończyła działalność. Zabudowania fabryki w Cechach pod Kosirem zachowały się do czasów współczesnych. W 2000 r. otwarto tam muzeum pożarnictwa. 

Dariusz Falecki

Zwijadło z sygnaturą „HZ” (Hasicske Zavody) – firmy, której udziałowcem był R.A. Smekal