Legendy i podania: Jak zatrzimali morowe powietrze w Chełmie

Było to ze dwiesta lot nazot. Ludzie w Chełmie żyli se spokojnie. Uobrobiali pola, lotali do kościoła, a w niydziele bawili sie w karcmie. Rzykali, śpiywali Godzinki a Janijoł Pôński. I tak dziyń za dniym. Ale niy kożdy tak robił. Miyndzy Chełmiokami byli i tacy, ftorzi ani niy rzykali ani do kościoła niy chodzili. A coby było jeszcze gorzi, to durś siedzieli w karcmie a pili gorzołka. A jak popili a śli do dôm to przezywali na wszystkich i na wszyske świyntości. Miyndzy Chełmiokami byli tacy, ftorym sie te przeklyństwa niy podobały, ale kyj ino chcieli zrobić porzôndek z chacharami, to inksi jich uodwodzili uode tego, bo padali, że przeca kożdy mo swôj rozum a musi wiedzieć, co wyrobio ze swojim żywotym. I tak ludzie z Chełmu nic niy zrobili z tymi, co przeklinali Pônbôckowi. I myśleli, że wszysko je dobrze.

Ale jednego casu starzi ludzie dali pozôr, że jakosik dziwnie cynsto widuje sie śmiertki. Wiycie, te biołe kościane baby, ftore z kosami lotały po świecie, a ludziom żywot zbiyrały. Ale jakosik tak wiyncy ludzi niy marło. Ino widok tych śmiertek szterowoł starych. Bo modzi, jak to modzi. Zowdy wyśmiywali take godanie starych. Ale starzi zowdy wiedzieli, że modzi tam psinco wiedzôm ino majôm kupa godki. I tela.

Starzi sie starali, co z tych śmiertkowych szpacyrôw miyndzy chełmskimi chałpami bydzie, a cekali. I niy musieli dugo cekać, bo chned sie pokozało, że mieli recht. Bo na Chełm prziszło morowe powietrze.

Nojprzôd na wieś uopadła tako dziwno cisza. Ani za dnia ani bes nocka to psy niy szczekały ani ptoki niy śpiywały ani koty niy mraukały. Nawet kokoty siedziały cicho, chociorz normalnie to piejôm jak gupie! A tukej nic! Cisza nade Chełmym tako, jakby cosik złego sie miało trefić. Ino tedy uowdy przilatowały stada cornych wrôn i to uone brzidko krakały, choby przeszczegały, że chned przidzie jake niyszczyńście.

I richtig. Dugo niy trza było cekać. Nojprzôd na samym kroju wsi jedna familijo zacła sie źle cuć. Piyrszy chop. Nô, ale to był tyn z tych pijokôw, ftorymu było mało, coby pić z chełmskimi chacharami, to jeszcze lotoł do Imielynio i tam w karcmie popijoł w imielyńskimi pijokami. Ale jednego razu był taki słaby, że z betôw wylyź niy poradził. Na dodatek zacôn mieć durśfal, ale taki fes mocny, że niy cuł, kyj ś`niego wszysko szło! Zasmolił cołke łôżko. Ino sie baba dziwiła, że tyn durśfal śmierdzioł tak jakosik inacy, jakby rybom! Pod nosym se godała, że go Pônbôcek pokoroł za te picie a do kościoła niychodzynie. Ino, że jak chop był coros to słabszy, to i baba zacła chorować, a potym jejich bajtle. A potym…jedyn po drugim marli.

Ale to niy trefiło ino familije uod tego istnego pijoka. Bo chned zacli chorować jego sômsiady, a potym sômsiady sômsiadôw. I tak chałpa za chałpôm ludzi zacło tropić morzisko. A mora jeździła po wsi a sioła tyn zły luft, uod ftorego ludzie coros barzi chorowali.

Ros dwa zacli we Chełmie godać, że to sôm Pônbôg pokoroł pijokôw za to, że niy byli pobożni. Ale jak zacli chorować ci dobrzi, ftorzi żyli jak sie noleżało, to ludziska uznali, że uostali pokorani za to, że tych chacharôw niy napôminali. I tak strach pod na cołko wieś.

Jak ludzie zacli chorować na te morzisko, to pośli do farorza, coby rzykali za nich uo zdrowie. I farorz po cołkich dniach w kościele rzykali. Ale tych, co pomarli na ta zoraza, co to jôm urzyndniki mianowali cholerôm, farorz niy dali pochować na smyntorzu. Kozali znojś jake pole, kaj sie ziymie niy uobrobiało i tam wykopać wiely grôb a tam chować pomartych na zoraza. Ros dwa znodli take pole na Gôrze Chełmskij. I na tyn gôrze zacli chować tych, co pomarli. Aże niy było w Chełmie familije, kaj by fto niy był zebrany w cos zorazy bes śmiertki, to przezwali ta gôra Smutnôm Gôrôm. I tak je do teraska.

Ale zoraza szła dali. Uode granic Chełmu ku środkowi. Coros to wiyncy ludzi chorowało a marło. Besto zrozpoczyni szukali pomocy kaj sie ino dało. Zielorki lycyły zielym a potym uokodzały chałpy. Uowcorze rzykali a przywoływali moce, uo ftorych zwykli ludzie ani wiedzieć niy chcieli. Noreście farorz w kościele rzykoł do Nojwyższego uo retunek. Ale to wszysko niywiela dowało. Zoraza zbiyrała coros wiyncy ludzi.

W tyj cołkyj beznadzieji ftosik pedzioł, że trza do Maryjki Świyntyj iś uo pômoc a prosić, coby sie ulitowała nad wszyskimi! Ino kaj?  Besto uobsztalowali u kamyniorza tako wielo figura z Matkôm Boskôm, ftoro mo poskłodane rynce a uocy patrzôm do nieba. Ta Maryjka świynto mo rzykać z ludziami do Nojwyższego a prosić za Chełmiokami coby zoraza ustoła. I postawili wele gościńca ta Maryjka na filorze, coby była wiynkszo jak wszyjscy a bliżyj nieba była. Piyknie uobmojili kwiotkami a zielym cołki filor a zacli codziynnie sie zbiyrać a rzykać, coby jich Matka Jezusicka uocaliła. A fto wejrzoł na ta figura, zaros pobożnioł. Pijoki ciepali picie, chachary chacharowanie. Cołki Chełm spobożnioł, a wszyjscy lotali pod figura rzykać. Nawet ci, ftorzi tak bluźnili Pônbôckowi.

A zoraza szła i ludzie chorowali. Aże doszła do figury z Maryjkôm. I sztopła! Chałpa przed figurôm jeszcze morzisko wlazło, ale dalij jusz niy. A potym ludzie zacli zdrowieć, a przestali umiyrać. Aże zoraza blank w Chełmie sie skôńcyła. I tak Matka Nojświyntszo pômôgła w Chełmie uratować ludzi przed cholerôm. A figura na filorze stoji do teraska, coby ludziôm przipôminać, fto Chełmiokôw uratowoł przed tym uokropnym morziskym.

                                                                                         Tômasz Wrôna

Słownik

a-i, bes- przez, bety- pościel, chachary- źli ludzie, chacharowali- źle postępowali, chned- niedługo, ciepali- rzucali, dali pozôr- zwrócili uwagę, durśfal- biegunka, familijo- rodzina, farorz- proboszcz, filor- kolumna, ftorzi- którzy, gorzołka- wódka, gościniec- droga, trakt handlowy, ino- tylko, kaj- gdzie, kokoty- koguty, mianowali- nazywali, mora- szkielet kobiety jeżdżący na końskim szkielecie i rozsiewająca zatrute powietrze tzw. morowe powietrze, morzisko- choroba, padali- mówili, psinco- nic (dosłownie psia kupa), richtig- rzeczywiście, rzykali- modlili się, smyntorz- cmentarz, szterowoł- niepokoił, sztopła- zatrzymała się, uobmojili- ustroili, uobrobiali- uprawiali, uobsztalowali- zamówili, uowcorze- ludzie leczący innych i umiejący nawiązać kontakt ze światem nadprzyrodzonym, wele- koło, zasmolił- ubrudził odchodami, ziele- zioła, zielorki- kobiety leczące ziołami, znojś- znaleźć, zowdy- zawsze.