Ksiynżyc uwiyd synka[1]. Podania i legendy z terenu obecnych Mysłowic

Jo, synek z Dzieckowic, ftory był urodzony jusz po wojnie w take prziwiarki jak utopce, diobły abo inksze diosectwo to za bardzo niy wierzył. Toć, babki tam wiela sie nauosprowiały. A nojcyńści wiecorami, jak nic niy było do roboty. Abo przi darciu piyrzo. Ino, że my tego niy chcieli suchać. Ale tedy uowdy cowiek lecioł po mlyko wiecôr do sômsiadki i niy widzioł w tym nic wielkigo. Ale sômsiadka kedyś sie spytała, cy sie tak niy boja po cimoku lotać, bo tukej straszuje, a tam utopce kogosik porwały do wody a utopiły. I tak mie ta staro baba nastraszyla, że cowiek z tym mlykiym boł sie wrocać do chałpy. Ale, kyj to teros godôm, to uoznoco, że mie utopce niy porwały, a diobły niy zezarły!

Miołech ci takigo kolegi. Synek był z Imielynio a miyszkoł niydaleko głôwnyj drôgi. Fajny ś`niego był karlus. Uczynny, robotny, a poradził robić take rzecy, że ino pozozdrościć. Mianowali go Paulek. Zowdy sie śmioł, a wicami ciepoł jak z rynkowa. Taki był ś`niego wigyjc, że kożdego rozbawił. Nawet nojwiynkszego mruka. Wszyjscy my sie przi nim fes uśmioli.

Ale Paulek jednego razu poznoł dzioucha i tak ji zacôn pszoć, że niy było na niego siły. Ino godoł uo tyj swoji frelce a godoł. Jako fajno, jako môndro, jako robotno. Nô, Paulek świata poza niôm ni widzioł. I była to dziouszka z Dzieckowic. Jak ino môg, to zaros lecioł do nij na zolyty. Ale to niy było take proste, bo w tamtych casach to sie lotało pozolycić ino w sobota abo w niydziela. Normalnie bestydziyń niy było na to casu. Bo była szkoła, robota, a i uojcôm trza było pômôc! Bo jakby sie niy zrobiło tego, co matka abo uojciec kozali zrobić, to by nos na żodne zolyty abo zwykły szpil w bala tak niy puścili. Uo niy, tak dobrze by niy było.

Ale jak jusz sie Paulek puszczoł w drôga, to musioł iś piechty. To jeszcze były casy, że autobus tak fajnie niy jeździł jak teros. I wszyjscy lotali piechty, abo jeździli na kołach. Jak była fajno pogoda. Bo jak loł dyszcz, to na kole se szło ino choroby napytać.

My se tak myślymy, że ludzie lotali piechty za drôgami, tak jak jeżdżôm dzisiej auta. A kaj tam! Szukali nojprzostszych drôg. I z Imielynio niy lotali bes Kosztowy na Dzieckowice. Przeca, jakby sie tak wejrzeć na mapy, to przeca Imielyń leży wele Dzieckowic, ino go uoddzielo las a trocha polôw. Besto żodyn niy lotoł za gościńcym. Ino ludzie śli bes las. Nojcyńścij jak śli z kosztowskigo banhôwa do Dzieckowic, to sie szło gościńcym bes las, co go zrobili ludzie z dzieckowskigo dwora na dworzec, żeby wozić towor, abo bogocy landauerami do cuga. I tak nasz Paulek tysz lotoł bes las z Imielynio na Dzieckowice. A kaj? Nô przeca prosto. Z głôwnyj drôgi kryńcił wele mostu uod bany na Granice, a potym bes Gôry wele szkały lecioł na zajôncowo chałpa. A potym ros dwa był jusz w samych Dzieckowicach. A jak se posiedzioł ze swojôm rostômiłôm, to zaś tôm samôm drôgôm lecioł do dôm.

Ros my sie trefili z kolegami na piwie. I se tak siedzimy u Andersza w Dzieckowicach w gospodzie, a tu uoros prziłazi Paulek. Tak siedzi zamyślony, ale za jako chwila pado do nos tak.

-Wiycie, co mi sie wcora trefiło? A dyć ksiynżyc mie uwiyd!
-Co to godosz?- pedzioł mu jedyn z moich kolegów.-Jak to cie uwiyd?
-Przeca uwiyd! Jakżech szeł, to tak mie zbamucił, żech sie stracił na prostyj drôdze.
-Chopie! Fulorz jak mulorz! Ty nôm możes fanzolić uo duchach, ale wysz, że my niy stare babki i ci i tak niy uwierzymy. A jeszcze bydymy się ze cia śmioć, bo nos chcesz uocyganić!
-Ale jo godôm prowda! Szczyro powda! Sôm niy poradza uwierzyć, co mie wcora trefiło!
-To uosprowiej, bo my richtig ciekawi- pedzioł z podśmiywaniym sie jedyn kolega.

Tak Paulek doł sie do uosprowianio.

Jak kożdo sobota po połedniu, jak porobił wszysko, co mu uojcowie przikozali, Paulek piyknie sie uoblyk i poszeł na zolyty na Dzieckowice. Jesiyń jusz była, to i wcas robiło sie cima. I pola były zauorane. Tak se idzie Paulek, a widzi, że piyknie ksiynżyc świyci, cołki w pełni. A świycił tak fes, że widno było jak bes dziyń. To fes uradowało Paulka, bo se pomyśloł, że ksiynżyc tak fajnie świyci, że niy straci nikaj drôgi, a jak pudzie miedzami, to mu noga niy wleci do brôzdy i se niy pomarasi szczewikôw ani galot. I tak zaglôndoł na tego hôncwota na niebie, a tyn mu piyknie świycił. Aże Paulek sie jakoś w myślach zatracił, a potym ani niy wiedzioł kyj, zacôn za tym ksiynżycym błôndzić. I tak szeł jakby rozum stracił! A ksiynżyc go uwiyd tak, że Paulek szeł i szeł niy wiadômo kaj! A szeł po lasach, barzołach i rostômajtych marasach. Ani by tego niy wiedzioł, ale galoty mioł cołke potargane a tysz pomaraszône, że nic ino je wyciepać!

Po dugim casie błôndzynio, Paulek noreście się uoturoł. Jerônie, ale kaj jes? Rozglôndo się nauobkoło i niy zno uokolicy. Kaj go tyn ksiynżyc wywiyd? Fto to może wiedzieć? Noreście dojrzoł gôra. Tak sie prziglôndo… znajômo jakosik ta gôra mu sie zdowała. Noreście poznoł. Jerzina, dyć to je Smutno Gôra! Ino, że ta Smutno Gôra je w Chełmie. Tak daleko go cołkigo bamutnego tyn ksiynżyc wywiyd!

Ale Paulek jusz tego dnia niy ryzykowoł i na zolyty niy poszel. Wrôcił do dôm. Ale niy ryzykowoł, żeby go zaś ksiynżyc wodził po jakiś barzołach i szeł prosto gościńcym z Chełmu na Imielyń.

My przodzi myśleli, że nos Paulek cygani, a uopsprowio to po to, żeby nos trocha postraszyć. Ale potym, bes cołke lata, jak se popił na gyburstagu abo inkszych imprezach, to zowdy uosprowioł uo tym jako go ksiynżyc wodził. I zowdy uosprowioł tak samo. Nigdy niy godoł inacyj. Widać musiała to być prowda.

Tômasz Wrôna

[1] Interesujący motyw księżyca, który wodzi człowieka przypomina świytlorzy, którzy pomagali ludziom chodzić w ciemnościach lub ich wywodzili na odludzia, by robić im na złość. Analizując podania z okolicznych miejscowości, natrafiłem na informację, że świytlorze miały kształt księżyca w pełni. Dlatego istnieje duże prawdopodobieństwo, że ów księżyc jest po prostu świytlorzem, który z jakiś powodów podszywał się pod księżyc (przyp. autora).

Słownik

A-i, bamutny- roztargniony, bal- piłka, bana- kolej, banhôw- dworzec kolejowy, barzoły- teren na poły bagienny, zarośnięty krzakami, besto- przez to, bestydziyń- w ciągu tygodnia, brôzda- rowek między miedzą a polem, chałpa- dom, cia- ciebie, ciepoł- rzucał, cimok- ciemność, cima- zmrok, cug- pociąg, diosectwo- diabelstwo, dzioucha- dziewczyna,  fajno- ładna, fanzolić- mówić głupoty, fes- bardzo, frelka- dziewczyna, fto- kto, fulosz- głupio mówisz, galoty- spodnie, gościniec- bita droga, Gôry- pasmo Pagórów Imielińskich oddzielających Imielin od Dziećkowic, gyburstag- urodziny, hôncwot- chuligan, kaj- gdzie, karlus- kawaler, koła- rowery, kyj- kiedy, landauer- kareta, maras- błoto, mianowali- nazywali, mulorz- murarz, nauobkoło- dookoła, nauosprowiały- naopowiadały, Paulek- zdrobniale po śląsku Pawełek, piechty- pieszo, pomarasi- ubłoci, poradził- umiał, prziwiarki- wierzenia ludowe, pszoć- kochać, potargane- podarte, pozolycić- porandkować, richtig- rzeczywiście, robotny- pracowity, rostomiło- ukochana, stracił- zgubił, synek- chłopak, Szkała- kamieniołom, szpil- mecz, toć- słowo potwierdzające, tedy uowdy- od czasu do czasu, trefili- spotkali, uojcowie- rodzice, uosprowiej- opowiadaj, uoturać sie- oprzytomnieć, wice- dowcipy, wigyjc- dowcipniś, wyciepać- wyrzucić, zbamucił- otumanił, zolyty- randka, zowdy- zawsze.