Jan Kudera - ksiądz, pisarz, kolekcjoner książek. W 150. rocznicę urodzin

Urodził się 18 czerwca 1872 r. w Mysłowicach. Był synem Wincentego i Antoniny z domu Miedniok. Według rodzinnej legendy przodkowie Kuderów wywodzą się z dalekiego wschodu. Przypuszczalnie z Japonii lub Korei. Niejaki Kej-Dżo, protoplasta Kuderów, przybył do Polski podczas najazdu mongolskiego w 1241 r. Został ranny w bitwie pod Bytomiem. Trafił w niewyjaśnionych okolicznościach do Mysłowic.

Potomkowie legendarnego Kej-Dżo specjalizowali się w ślusarstwie, wytwarzali zamki do drzwi i szable. Zmienili nazwisko na Kudera. Na kartach historii Mysłowic zapisał się Stanisław Kudera. Był burmistrzem, posiadał własną kuźnię w Szabelni pod Mysłowicami. Według legendy, fachu nauczyli go przodkowie wywodzący się z dalekiego wschodu. Wysokiej jakości technologia produkcji była tajemnicą rodzinną. Szable Kuderów nabywali m.in. polscy arystokraci. Drugą żoną Stanisława była Rozalia. Z tego związku na świat przyszedł Mateusz Kudera. Jego syn Grigier brał udział w wyprawie Jana Sobieskiego do Wiednia. Przypuszczalnie był on autorem relacji z odsieczy wiedeńskiej wydanej potem jako Diariusz. Brat Grigiera – Maciej był landwójtem. Następnymi w linii męskiej byli Paweł Kudera i Wincenty Kudera. Wincenty Kudera poślubił Antoninę. Była ona matką Jana Kudery – bohatera artykułu, księdza, pisarza, wybitnego Polaka i kolekcjonera wartościowych książek.

W środku stoi Jan Kudera. Pierwszy od lewej - jego brat Brunon Kudera (późniejszy p.o. burmistrza Mysłowic), fot. z ok. 1895 r., zbiory Biblioteki Śląskiej w Katowicach

Dom rodziny Kuderów stał nieopodal kościółka Świętego Krzyża. Nie zachował się. Na jego miejscu postawiono budynek kopalniany. Drugi budynek Kuderów znajdował się w śródmieściu, w sąsiedztwie nieistniejącego browaru miejskiego (rejon ob. ul. Kołłątaja).

W latach 1878-1885 Jan Kudera był uczniem nowo wybudowanej szkoły powszechnej (wielowyznaniowej) przy pl. Wolności. W 1885 r. został uczniem niemieckiej Höhere Knabenschule w Mysłowicach. W 1887 r. rozpoczął edukację w gimnazjum w Bytomiu. Ze względu na problemy materialne rodziców, Kudera nie ukończył gimnazjum w Bytomiu. Maturę zdał dopiero w 1897 r. w gimnazjum w Kłodzku. W szkołach dał się poznać jako nieprzejednany Polak. Był odporny na niemiecki system kar uczniowskich. Władze niemieckie dodały na jego świadectwie adnotację „krnąbrny w zachowaniu”.

Gruss aus Birkental O.-S. Kirche. Pozdrowienia z Brzezinki, G.-Śl. Kościół. Wydawca: August Mazur, Birkental, ok. 1915 r., pocztówka, zbiory autora

Przełomem w jego życiu było rozpoczęcie studiów teologicznych we Wrocławiu (1897). Działał w polskich organizacjach studenckich, Towarzystwie Naukowym Akademików Górnoślązaków i Kółku Polskim. Tam również dał się poznać jako zdeklarowany Polak. Biskup wrocławski Georg von Kopp wpisał go na „czarną listę” studentów.

Kudera przyjął święcenia kapłańskie 22 czerwca 1901 r. w kościele Świętego Krzyża we Wrocławiu. Na pierwszą placówkę duszpasterską skierowano go do Bełku. Od listopada 1902 r. posługiwał w Bielszowicach, w 1903 w Berlinie. W latach 1904-1907 pracował w Toszku, następnie, do 1913 r. w Lasowicach. Niespokojny czas wojny światowej Kudera spędził w Gierałtowicach u księdza Władysława Roboty. W obawie przed aresztowaniem za propolską działalność pod koniec wojny i pierwszego powstania, schronił się na parafii w Halembie. Okres tułaczki zakończył się w 1920 r., kiedy za wstawiennictwem Achillesa Rattiego (późniejszego papieża Piusa XI) biskup wrocławski Adolf Bertram skierował go na probostwo w Brzezince. W Brzezince przyjęto go niechętnie. Niemieccy parafianie zagrodzili mu drogę, interweniowała policja. Kudera nie krył propolskich sympatii. Wspierał w Brzezince polskie organizacje. W 1926 r. został dziekanem dekanatu mysłowickiego.

Historia parafji mysłowickiej, autor Jan Kudera, 1934 r., zbiory autora

Oprócz posługi kapłańskiej pochłaniała go działalność pisarska. Wszystkie wolne chwile poświęcał poszukiwaniom materiałów o historii Śląska i Mysłowic. Zapisywał odręcznie setki kartek. Jego warsztat charakteryzował się stosowaniem dopisków, podkreśleń, odnośników, itp. Najważniejszym opracowaniem z tego czasu są „Obrazy Ślązaków wspomnienia godnych” (1920). Kudera sporządził w ujęciu chronologicznym 25 życiorysów, m.in.: Ficek, Lompa, Szafranek, Stabik, Dzierżoń, Ligoń, Miarka, Damrot.

Kudera parał się historią Mysłowic. Napisał: „Dzieje parafii i wsi Brzezinka” (1928), „Historia kościoła Najświętszej Marji Panny w Mysłowicach” (1928), „60 lat wyższego szkolnictwa w Mysłowicach” (1933), „Księża pochodzący z parafii mysłowickiej” (1936). Do najważniejszych prac należy „Historia parafii mysłowickiej” z 1934 r. Wiele miejsca poświęcił w niej życiorysom miejscowych księży oraz historii miasta, kościołów, kaplic, szkół, a także cmentarzy, bractw i zgromadzeń zakonnych. Pisał artykuły do czasopism polskich i niemieckich. W twórczości pisarskiej poświęcił się głównie popularyzacji polskości ziemi śląskiej. Pod tym względem Jan Kudera należy obok ks. Emila Szramka do gigantów górnośląskiej kultury.

Młody Kudera obcował z książkami w domu rodzinnym. Podstawową lekturą były „Żywoty świętych” P. Skargi. Polskie książki kupował ojciec. Prenumerował również polską prasę. Miało to decydujący wpływ na światopogląd młodzieńca. Jan, jako porządnie wychowany autochton i mysłowiczanin, nigdy nie wyparł się Polski. Podczas studiów we Wrocławiu spędzał czas w bibliotece uniwersyteckiej. Przebywając na kolejnych parafiach pierwsze spojrzenie rzucał na biblioteczkę proboszczów (pokarz mi co czytasz, a powiem ci kim jesteś). Nie miał najlepszego zdania o niektórych księżach. W Bełku znalazł na półce parafialnej więcej literatury botanicznej niż teologicznej.

Wielu kupuje książki, nieliczni tworzą księgozbiór - ta stara mądrość przyświecała Kuderze. Jako rasowy książkolub posiadał pieczęć własnościową (exlibris). Z racji posługi kapłańskiej posiadał książki religijne: Nowy Testament w języku greckim, Komentarze do Pisma Świętego, encykliki papieskie, publikacje teologiczne i prawa kanonicznego. Posiadał edycje kazań zarówno księży niemieckich, jak i polskich.

W jego księgozbiorze znajdowały się pozycje dotyczące historii, literatury i geografii Polski. Posiadał prace historyczne Augusta Sokołowskiego – specjalizującego w badaniu polskich powstań: kościuszkowskiego, listopadowego i styczniowego. Kudera posiadał również książki czołowych pisarzy z literatury naukowej, popularno-naukowej i krajoznawczej: Aleksandra Brücknera, Juliana Ursyna Niemcewicza, Ignacego Chodźki, Zygmunta Glogera i wielu innych. Zgromadził woluminy na temat historii Kościoła powszechnego w Polsce i Europie, pośród nich parce Ślązaków: Johannesa Chrząszcza, Augustyna Weltzla i Emila Szramka. Z tym ostatnim prowadził ożywioną korespondencję, która została tematem oddzielnego opracowania. Nie brakowało przewodników po polskich miastach: Krakowie, Częstochowie oraz przewodników po Ziemi Świętej. Zgromadził również opracowania z dziejów parafii i kościołów we Wrocławiu, Królewskiej Hucie i Rybniku. W księgozbiorze odnajdujmy egzemplarze niemieckojęzyczne o historii Trójkąta Trzech Cesarzy i o problematyce powstań śląskich. Szereg opracowań dotyczyło obecność na Śląsku ludności opowiadającej się za polską opcją narodową. Kudera wypożyczał książki na wystawy, m.in. na zorganizowaną przez mysłowickie Towarzystwo Czytelni Ludowych w maju 1937 r. Ekspozycja uświetniała 15-lecie przyłączenia Górnego Śląska do Polski.

Brzezinka, kaplica cmentarna. Na ścianie zewnętrznej tablica pamiątkowa Jana Kudery, fot. autor

Jako proboszcz w Brzezince traktował sprawiedliwe Niemców i Polaków. Na prośby brzezińskiej mniejszości niemieckiej nigdy nie odmawiał wygłoszenia kazania lub nauki w języku niemieckim. Od września 1939 r., Kudera, jako polski patriota był osobą niepożądaną dla Niemców. Pomimo wcielenia Mysłowic i Brzezinki do III Rzeszy, odważnie przemawiał z ambony do wiernych po polsku. W tym czasie Niemcy wywozili masowo do obozów koncentracyjnych powstańców śląskich i politycznie niepewnych księży (tych pierwszych mordowano w 100 proc.). Dzięki wstawiennictwu niemieckich parafian, którzy osobiście poświadczali w mysłowickim gestapo o sprawiedliwym traktowaniu ich przez Kuderę, hitlerowcy nie aresztowali księdza. Jednakże jego propolska działalność naukowa i pisarska była powodem wydania przez gestapo nakazu opuszczenia Brzezinki. Kudera udał się do Bierunia Starego. Przebywał w domu sióstr służebniczek. Miał obowiązek stałego meldowania się na policji. Zmarł w Bieruniu Starym 19 listopada 1943 r. W 1947 r. ekshumowano zwłoki księdza i złożono w kaplicy cmentarnej w Brzezince.

Dariusz Falecki

Literatura:

D. Kapusta, Kuderowie, (w:) Życie Mysłowic, nr 4 z 15-28 lutego 1995 r.

W. Pawłowicz, Księgozbiory polskiego duchowieństwa katolickiego na Górnym Śląsku w XIX i XX wieku (do 1939 r.), Katowice 2009.

A. Sulik, Poczet burmistrzów i prezydentów miasta Mysłowice, Mysłowice 2004.

J. Szwiec, Ks. Jan Kudera 1872-1943: duszpasterz, pisarz, patriota, Szczecin 2010.