Jak elwry z Kosztôw skarbu szukali. Legendy i podania z terenu obecnych Mysłowic

Wojna to uokropno rzec. Bierôm ludzi ku wojsku, a potym jich posyłajôm na frônt. A potym... Potym szczylajôm do sia z giwerów, kanônôw i z cego sie tam jeszcze do. Ludzie sôm poszczylani, a niyros pozabijani. Ale niy ino. Przichodzôm tysz cudze wojoki. A jak wiycie, kyj je wojna, to ni ma prawa. Nic ludzi niy chrôni. Ani jejich samych ani jejich majôntku. Bestôż cudze wojoki jak przijyżdżajôm, to niesôm same niyszczyńścia. Gwołty, zabijanie, branie cudzego, a niyros tysz polynie chałpôw. Besto, jak ino sie rozyńdzie, że je wojna a idôm cudze wojoki, to ludzie zaroski chowajôm co majôm cynnego. A to na gôrze a to kaś cosik zakopiôm.

Żył w uokolicy Kosztôw bogaty chop. Na cym się zbogacił, to ciynżko pedzieć. Może na przedoju, chociożby krowôw. Przeca sam je teryn nad granicôm. A za wodôm downych casach przeca uowiyńzie było tônie. To sie uopocało przedować zza wody uowiyńzina. A potym wywozili uode nos wôngel, zielezło i co tam inoś nasze huty a fabryki wyrobiły. I ludzie tysz na przedoju tych toworôw sie bogacili. Ja, dobrze sie żyło sam nad granicôm. Ale wojna nikogo niy uoszczyndzo. I jak wybuchła, a sie pokozało, co cudze wojoki zacli grasować, to tyn bogaty chop zacôn sie boć, że wszysko straci! Cołki dorobek swojigo życio! I zacôn dumać co tysz mo robić. Aże prziszeł na tako myś, coby u stolorza uobsztalować tako wielo krzinia drzewianno. I do tyj krzinie wsadzić to, co mo nojcynniyjsze. Złote talary, szczibne dukaty, pieszczynie, droge kelichy a inksze rzecy, ftore mogli przepadzite wojoki zebrać. 

I tak richtig zrobił. Jak ino prziniyśli mu krzinia, wraził do ni wszysko, co mioł nojcynniyjsze. Wszysko piyknie, ale kaj to zakopać? Chop zowdy fes rod szpacyrowoł po lesie. Wiycie, tym wielym lesie, ftory je miyndzy Kosztowami a Dzieckowicami. Znoł tyn las jak wosno kapsa! I wiedzioł, kaj je mokro, a kaj sucho. Znoł tysz tako polana. Trocha uoddalôno uode chałpôw, ale tysz doś blisko, coby tyj krzinie daleko niy tachać. Ta polana nazywali Trzi Dymby. Camu tak? Bo nauobkoło tyj polany w downych casach posadzili dymby w kympach po trzi. I tak sie utarło, że na tyn plac w lesie wele Kosztôw godali polana Trzi Dymby. 

Chop wziôn ryl, wciep na pukel krzinia i poszeł do lasa. Wybroł se plac wele jednego dymba, coby niy zabocyć, kaj bydzie tyn skarb. I zakopoł krzinia z cołkim bogactwym!

Wojna chned sie skôńcyła, ale chop jakoś ros dwa pôminył. Niby familijo wiedziała, że uôn skarb zakopoł pod dymbym na polanie, ale jakoś mieli foranty i dobrze sie jym powodziło. Niy musieli iś kopać tego skarbu. I tak skarb stoł się trocha legyndôm, trocha bojkôm. I uobrôsły wele tego skarbu jakeś prziwiarki. A to, że niy idzie go zojś bele kyj, a to, że jak sie go niy znojdzie uo danym casie, to sie zopadnie dwa razy głymbi jak był. Po cichućku stare babki godały bajtlôm uo tym skarbie.

Aże prziszeł ciynżki kryzys. Pozawiyrali gruby i fabryki, a ludzie potracili robota. Pojawiła sie nowo profesyjo - elwer. Wiycie, taki, co ni mo roboty. Ale niy skiż tego, że niy chce mieć. Ino skuli tego, że roboty niy było! A nojgorsze było to, że elwrôw było coros wiyncy i niy ino na Kosztowach, ale we wszystkich wsiach nauobkoło. A jak fto był elwrym, to jego familijo biydowała.  I trza było cosik z tym robić. I wtyncos uodżyła pamiyńć uo zakopanym skarbie!   

Karlik ni mioł roboty. To był fajny karlus, ale jako elwer mioł problymy. Niy ino z tym, że bes roboty ciynżko było żyć. Niy starejcie sie. Jusz ta gmina niy dała mu pomrzić z godu. Zowdy dostoł jakigo flapsu pojeś i kômwiśnioka z marmeladôm tysz dostoł, coby mioł na śniodanie i wiecerzo. Ale żodyn uojciec niy doł mu lotać do swoji cery. 

- Jak to ni mosz roboty? To z cego ty utrzimiesz swoja familijo? Niy dôm żyć w biydzie moji cerze. Podwiyl niy bydziesz mioł roboty, to sam niy lotej!

I tak Karlik sie klupoł miyndzy niyszczyńściym biydy i tego, że ni môg sie uożynić z dziouchôm, ftory fes pszoł. Ros se pogodoł ze swoim kamratym Hankym ze Starych Kosztôw uo tym, co tropiło jego dusza. Tyn podumoł i pado tak:

- Wiys co, Karlik? Moja babka cosik uosprowiała uo zakopanym kasik w naszym lesie skarbie. Może to  bydzie prowda? Dopytôm i sie wybierymy. Może znojdymy?

I tak Hanek, ftory tysz był elwrym, poszeł sie babki uo skarb pytać. 

- Toć, synek - uodpedziała babka, ftoro siadła se na ławce w laubie. - Toć. Moja babka mi uosprowiała, że jeji uojciec mioł taki fes wiely skarb, ftory zakopoł pod dymbym w lesie. Boł sie wojny, a potym pomar i niy zdônżył go wykopać. A nôm tego niy było trza i żodyn z nos tego niy szukoł. Ale teroski richtig tako biyda, że może by sie przidało to, cego tela lot niy trza było? 

- Ale w lesie rośnie tela dymbôw! Môm kopać pod kożdym?

- Katać pod kożdym! Wiysz kaj je polana Trzi Dymby? 

- Toć, że wiym. Przeca drôga bes Podlesie haf leci, uod gościńca wele stary kaplicki.

- Ja. Ino musisz rachować te dymby. Jak wleziesz na polana, to zaros wejrzij na prosto. To bydzie piyrszy. A potym rachuj nastympne. Pod szóstym. Po lewyj strônie tego dymba musisz kopać. Ha! Ino to niy take proste! Trza bocyć, że skarb je ino do znoleziynio w noc świyntego Jôna i ino uo pôłnocku. Jak go uo pôłnocku niy wykopiesz, to sie zapodnie pod ziymia dwa razy głymbi jak był. A wtyncos bydzie go fes ciynżko znojś. 

I tak pogodoł Hanek ze swojôm babkôm a wszyskigo sie zwiedzioł. Pedzioł tysz uo tym Karlikowi. Tak sie uoba zgodali, że w noc świyntego Jôna pudôm uoba dwa do lasa. Jak uradzili, tak zrobili.

W noc świyntego Jôna uoba elwry sie zgodali, że kożdy z rylym przidzie pod bioło kaplicka. Może było jusz jedynoście, jak uoba dwa prziśli. Pod kaplickôm se klynkli i porzykali, coby tyn skarb znodli. A potym drôgôm pośli ku polanie Trzi Dymby. Wziyni se taszlampy, coby po cimoku droga znojś. I idôm. Chned wleźli na polana. Miesôncek piyknie świycił, to polana była cołko w  świetle. Nawet niy trza było taszlampy! Nô i Hanek zacôn rachować dymby. Piyrszy na prost drôgi, ftorôm prziśli z Kosztôw. I na lewo nastympny, potym trzeci, czworty, piônty i jes! Szôsty! Jerzinie to tyn, pod ftorym je tyn istny skarb! Kożdy synek pocuł, jak go zima uobleciała po plecach! I kożdy myśloł, co za te skarby se kupi. Ziymia! Chałpa! Krowy! Bydzie sie noreście môg żynić! Hanek spômnioł se, że babka godali, że po lewyj strônie. I uoros zaklôn! I to tak fes szpetnie!

- Pierônie! Ale jak to z lewyj? Stoja zadkym do wsi - to lewo môm tukej. A stoja przodkym do wsi, to lewo môm zaś z innyj strony! I być tu cowieku môndry!

- A jo myśla, że to proste. Tyn bogoc prziszeł z Kosztôw, stanył przed dymbym, to musioł być zadkym uobrôcôny do wsi. To musi być sam! Kopiymy.

I uoba sie dali do kopanio. A przi kopaniu durś ino uo tym skarbie godali. I tak kôncek za kônckym wyciepowali rylami ziymia i byli w coros głymbszyj dziurze. Hanek wejrzoł na zygor. Jerônie, za minuta bydzie pôłnoc! I uoros gruch - ryl grzmotnył w drzewianno krzinia. I posłyszeli, jak gruchło echo i zaszczyrkały dukaty, co były we krzini. Elwry byli tak szczyńśliwi, że noreście do skarbu sie dokopali, że aże sie zacli śmioć. Ale jak jusz ryle dudniły uo wieko krzini, uobocyli, co cosik migo na drôdze, ftoro leciała uod Kosztôw. I posłyszeli, że turcôm koła i klupiôm kôńske kopyta.

- Ki diobeł?- zdziwił się Karlik. - Duchy jakeś wachujôm tego skarbu i nos straszôm?

I uod przipodku uoba elwry skocyli we krzoki, a zaglôndajôm, co to ku nim sie kulo. Jak przijechało bliżyj, dojrzeli, że to brycka. A że miała pora lampôw powieszonych na hokach, dojrzeli, fto to we brycce siedzi. Farorz! Jerzinie, to dzieckowski farorz wrocajôm z Kosztôw do dôm. I sie Hankowi spômniało, że tedy uowdy farorz jeździ na Kosztowy grać w karty do jednyj familiji, ftoro żyła na terynie jego parafije. Jednak lepi w lesie trefić farorza jak ducha abo utopca. Chopy se pomyśleli, że sôm nimôndrzi, kyj sie sami postraszyli duchami! I jak brycka uodjechała, elwry wyleźli ze krzokôw i wleźli nazot do dziury. Klupiôm, a tu ni ma klanku dekla krzinie! Uokozało się, że pôłnoc minyła. I skarb, ftory był już tak blisko zapod sie głymboko w ziymia. Elwry jusz go niy znodli! Chociosz kopali do biołego rana. Tak to farorz z Dzieckowic, ftory wrocoł po nocach z gry w karty załatwił, że dwa elwry skarbu na Trzech Dymbach niy wykopali…

Tômasz Wrôna

Słownik

A – i,

bele kyj - byle kiedy,

bocyć – pamiętać,

camu – dlaczego,

cera – córka,

chałpa – dom,

chned - za niedługo,

cimok – ciemność,

dali sie do kopanio - wzięli się za kopanie,

dekel - wieko lub pokrywka,

do sia - dla siebie,

dzioucha – dziewczyna,

elwry – bezrobotni,

fajny – ładny,

familijo – rodzina,

farorz – proboszcz,

fes – bardzo,

fes rod - bardzo chętnie,

flaps - gęsta zupa jarzynowa z dodatkiem mięsa,

foranty – zapasy,

fto – kto,

ftory – który,

giwery – karabiny,

gościniec - główna droga,

gruch – uderzenie,

gruchło – uderzyło,

haf – tam,

Hanek - śląskie zdrobnienie imienia Jan (Johann – Johanek – Hanek),

istny - ten, o którym mowa,

kaj – gdzie,

kanôny – armaty,

kapsa – kieszeń,

Karlik - śląskie zdrobnienie imienia Karol,

karlus - młody chłopak,

katać - słowo oznaczające zapytanie lub potwierdzenie tezy, w zależności od kontekstu,

klank – dźwięk,

klupiôm – stukają,

kômwiśniok - chleb razowy,

kôncek – kawałek,

kulo się - toczy się,

kyj – kiedy,

lauba – przedsionek,

lotać - chodzić szybko lub często,

miesiôncek – księżyc,

nauobkoło – dookoła,

niy zabocyć - nie zapomnieć,

plac - tu: miejsce,

pierônie - najcięższe śląskie przekleństwo,

pieszczynie – pierścienie,

Podlesie - część Kosztów w rejonie ulicy Rymera, obecnie nazwa nie jest używana,

podwiyl – dopóki,

porzykali - pomodlili się,

pozawiyrali – pozamykali,

pôminył – zmarł,

profesyjo – zawód,

przedoj – sprzedaż,

przepadzite - zachłanne lub chciwe,

prziwiarki – wierzenia,

przodkym – przodem,

pszoł – kochał,

pukel – plecy,

rachować – liczyć,

richtig – rzeczywiście,

robota – praca,

ryl – szpadel,

sam – tutaj,

sie klupoł - w przenośni: tłukł się,

skiż - z powodu,

skuli - z powodu,

starać się - martwić się,

Stare Kosztowy - część zachodnia Kosztów,

tachać – nieść,

taszlampy – latarki,

toć - słowo oznaczające potwierdzenie,

tedy uowdy - od czasu do czasu,

turcôm - szum kół ryfowych (bez opon), które wydawały specyficzny dźwięk w trakcie jazdy,

uobsztalować – zamówić,

uosprowiała – opowiadała,

uowiyńzie - mięso wołowe,

uowiyńzina – wołowina,

utopiec - demon wodny,

wachujôm – pilnują,

wciep – wrzucił,

wele – obok,

wiecerzo – kolacja,

wojoki – żołnierze,

wraził – włożył,

wtyncos - w tym czasie,

zadkym – tyłem,

zaszczyrkały – zabrzęczały,

zgodali się - umówili się,

zielezło – żelazo,

zima obleciała - przeszedł dreszcz,

znodli – znaleźli,

znojś – znaleźć,

zowdy- zawsze.