Biskup Tomicki w ujęciu Samostrzelnika

Stanisław Samostrzelnik należał do pionierów polskiego malarstwa. Urodził się ok. 1480 roku, zmarł w 1541. Nazwisko pochodzi od jego przodków, którzy trudnili się produkcją łuków i strzał. Rodzice utrzymywali kontakty z klasztorem cysterskim w Koprzywnicy. 

Stanisław interesował się od dzieciństwa malarstwem. Rzemiosła uczył się w licznych krakowskich warsztatach cechowych. Następnie wstąpił, zgodnie z wolą rodziców, do klasztoru cysterskiego w podkrakowskiej Mogile. Poświęcił się bez reszty życiowej pasji. Wymalował tam na suficie biblioteki freski o ornamentyce roślinnej oraz nad ołtarzem głównym scenę Zwiastowania. Inne freski Samostrzelnika pokryto na początku XIX w. innymi malowidłami. Obecnie trwają prace konserwatorskie mające na celu przywrócenie oryginalnych dzieł Samostrzelnika.

Ubogiego mnicha-malarza wspierało finansowo dwóch mecenasów. Pierwszym był Krzysztof Szydłowiecki – wielki kanclerz koronny. Drugim sponsorem był biskup Piotr Tomicki (patrz: ilustracja). To utorowało Samostrzelnikowi karierę. Został pierwszym pędzlem renesansowego Krakowa. Jego malarstwo pozostawało pod wpływem mistrzów norymberskich, z Albrechtem Dürerem na czele. Dla Samostrzelnika urządzono w śródmieściu Krakowa pracownię iluminatorską. Malował w niej miniatury, których stał się niekwestionowanym mistrzem. Znane są jego ilustracje do modlitewników królowej Bony i kanclerza K. Szydłowieckiego oraz ilustracje do mszałów i ewangeliarzy. Zilustrował również „Żywoty arcybiskupów gnieźnieńskich” tekstu Jana Długosza. 

Samostrzelnik portretował zgodnie z panującym trendem dygnitarzy kościelnych. Jednym z najsłynniejszych malowideł Samostrzelnika jest „Portret biskupa Piotra Tomickiego” z ok. 1530 r. Tomicki piastował kilka kluczowych stanowisk. Był kanclerzem Akademii Krakowskiej i podkanclerzym wielkim koronnym. Był także prawą ręką króla Zygmunta Starego. Przez kilkanaście lat kierował polityką wewnętrzną i zagraniczną Polski. Cieszył się uznaniem koronowanych głów za granicą. Był miłośnikiem nauki, finansował działalność uniwersytetu krakowskiego. Tomicki uwielbiał sztukę. Przez historyków nazywany był biskupem wszechczasów. 

Malowidło Samostrzelnika przedstawia tytana epoki. Obraz wypełnia mnóstwo szczegółów. U dołu artysta przedstawił herb Tomickiego – Łódź. Biskupa umieścił pomiędzy kolumnami, na których stoją człekokształtne putta. Ubrany jest w pontyfikalny strój. Artysta świetnie ukazał każdy fałd stroju i twarz biskupa. Całość charakteryzuje się złotymi kolorami, co podkreślało rangę stanowiska. Biskup trzyma w ręku księgę, co mogło odnosić się do humanistycznych zainteresowań hierarchy. 

Oryginał wisi w krużgankach kościoła franciszkańskiego w Krakowie. Jest ogólnodostępny. Obok portretu Tomickiego wisi tam kilka innych obrazów przedstawiających hierarchów polskiego Kościoła. Większość to dzieła Samostrzelnika. 

Dariusz Falecki

Literatura:

Waldemar Łysiak, Malarstwo Biało-Czerwone. Tom 1. Warszawa 2012.

Izabela i Tomasz Kaczyńscy, Cystersi w Polsce. Warszawa 2010.

fot

Biskup Piotr Tomicki na obrazie olejnym Stanisława Samostrzelnika z ok. 1530 r.