Śmiertki ze Smutnyj Gôry. Podania i legendy z terenu Mysłowic

Jak była zoraza we Chełmie, tak śmiertki grasowały miyndzy chałpami. Niyjedyn jich widzioł, jak tańcowały na gościńcu w samym środku wsi! Tôż to chned niypojynte, że tak bes żodnyj kory śmiertki se tańcowały a wywijały swojymi kosami. A jejich biołe łachy tak śmigały, że wszyjscy widzieli śmiertkowe biołe kości! A wiela ludzi zebrały ku sia! Wlazowały do chałpôw i kosiły kogo chciały, a te biydne duszycki posyłały do nieba. Chned w kożdyj chałpie we Chełmie ludzie wyli po kôntach a sami sie żegnali ze swojym żywotym abo ze swojôm familijôm. A śmiertki grasowały uod chałpy do chałpy!

Ludzie żyli we strachu co sie to bydzie jeszcze dzioło. A tukej jeszcze ci, co rzôndzili, zakozali chować umartych na zoraza na smyntorzu wele kościoła. Besto ros dwa znodli plac na Łysyj Gôrze, wykopali wiely dôł, a farorz go poświyńcili, coby ludzie niy byli chowani w niypoświyncônyj ziymi jak jake pogany! I tak swozili ryfiokami tych pomartych na tyn smyntorz morowy. Jednego za drugim. Ale stoł sie cud. Bo kyj ino Chełmioki postawili figura Matki Bożyj, tak zaros zoraza sie skôńcyła. Ludzie se dychli, a na pamiôntka tego, że chned kożdo chełmsko familijo miała pochowanego kogo bliskigo na chełmskij Gôrze, przemianowali jôm na Smutno Gôra! I uod tego casu na ta gôra tak godali aże po dziś dziyń. A na pamiôntka tyj tragedyji na smyntorzu na Gôrze ludzie postawili krziż, na ftorym napisali pociyrz.

Śmiertki z Chełmu sie straciły. I ludzie radzi byli. Ale ros dwa sie pokozało, że chełmske śmiertki niy poszły nikaj daleko. Łône sie przekludziły na Smutno Gôra, coby wachować umartych! I jak ludzie myśleli, ze jusz majôm ś`nimi świynty pokôj, tak zacli je widywać wele morowego smyntorza! A nojcyńścij wele krziża.

Ros chopy z Chełmu musieli jechać wele Smutnyj Gôry po wopno. Wiycie, take biołe, wypolane z wopynia we wopiynnikach. A porzebne było fes! Jedni dociepowali je do malty, jak stowiali murowane chałpy. Inksi fyrlali wopno z wodôm i biylili chałpy, izby a nawet drzewa! A jak widzieli, że na polach coros gorzi sie rodzi, to tysz suli na polu wopno, coby uodkwasić ziymia. I wtyncos zaś wszysko piyknie rôsło! Wopno było fes potrzebne ludziôm. I tak sie wybrali Chełmioki w poru chopa po te wopno. I jak wrocali, to jusz cima była. Uoros uobocyli jak wele krziża tańcujôm śmiertki. Wywijajôm kosami, a skokajôm jak trza! I ku tymu przi tańcowaniu tysz śpiywały tako śpiywka: „Fto bydzie gorzołka z biedrzyńcym pił, tyn bydzie żył!”. Jak to chopy posłyszeli, tak pognali kônie, coby drapko uciekać uod tych maszkar. Przeca wiodômo to, co sie uod nich przitrefi? A w dôma, kyj uosprowiali, co widzieli, to żodyn niy chcioł w to wierzyć. Dopiyro staro babka pedziała, że uod swoji babki syszała, jak śmiertki na Smutnyj Gôrze grasujôm!

Ale niy ino śmiertki wele tego smyntorza ludzie widywali. Jak wybił północek, to wele morowego smyntorza widzieli duchy. Ja, starzi pedzieli, że to pewnikym bydôm duchy tych, co pomarli na morowe powietrze, a na Smutnyj Gôrze byli pochowani. Te duszycki jyncały a smytnie lotały po morowym smyntorzu. Nikômu niy krziwdowały, ale ludziska sie jich boli. Besto po cimoku żodyn wele tego smyntorza niy jeździł. A jak jusz musioł, to na gos rzykoł za pokôj duszycek tych, co na morowe powietrze piyrwyj pomarli. Wtyncos mieli świynty pokôj!

Ale prziszły casy, że w Chełmie postawili gruby, ftore fedrowały wôngel. Ino że fedrowanie to tysz kupa kamynio. Besto na Smutnyj Gôrze zacli wywozić tyn kamyń i wiynkszo czyńś smyntorza morowego zasuli hołdôm. I jak zasuli smyntorz tym kamyniym, tak duchy coros myni straszowały. Widać niy poradziły przelyź bes tyn kamyń. Ale może być i tak, że sie te duchy po prostu przekludziły. Bo jak postawili murowane klotki, co to je blokami mianujôm abo tysz murowane chałpy, tak te duchy zacły miyndzy ścianami straszować. Ale ludziska chcôm być teroski nowoczesne i podwiyl ino syszôm uo duchach, to wierzyć niy chcôm. Ale jak je uobocôm, to tysz nic niy godajôm, bo jim gańba je, że w prziwiarki wierzôm kyj malućke bajtle!

Tômasz Wrôna

Słownik

a - i,

bajtle - dzieci,

bes - przez,

besto - przez to,

biedrzyniec - roślina lecznicza,

chałpy - domy,

chned - prawie,

chować - grzebać,

cima - ciemność,

drapko - szybko,

dychli se - odpoczęli sobie,

familijo - rodzina,

fedrowały - wydobywały węgiel,

fes - bardzo,

fyrlali - mieszali,

gańba - wstyd,

gorzołka - wódka,

gruby - kopalnie,

hołda - wysypisko odpadów kopalnianych,

ku sia - do siebie,

kyj - kiedy,

łachy - ubrania,

mianujôm - nazywają,

morowy - choleryczny,

piyrwy - w dawniejszych czasach,

podwiyl - dopóki,

pociyż - modlitwa,

przekludziły sie - przeprowadziły się,

prziwiarki - zabobony,

ryfioki - wozy drabiniaste z drewnianymi kołami obitymi stalową obręczą,

rzykali - modlili się,

Smutno Gôra - wzgórze górujące nad Chełmem od strony wschodniej, na którym znajduje się cmentarz choleryczny,

smyntorz - cmentarz,

stowiali - budowali,

straciły sie - zniknęły,

suli - sypali,

śmiertki - demony śmierci w postaci szkieletów kobiet odzianych w białe ubrania z kosą,

wachować - pilnować,

wele - obok,

zasuli - zasypali.