Podania i legendy z terenu obecnych Mysłowic. Zmora z familoka

Elfryda miyszkała w Mysowicach, w samym cyntrum, kupa lot. Dobrze ji sie wiydło. Miała dobrego chopa i fajne bajtle. I wszyjscy se pszoli aże pszoli! Miyszkała w pyknym familoku, a chned wszyjscy, co sam żyli to byli dobrzi ludzie. Nawet ta Hyjdla, co miyszkała na dole, chociosz mało fto jôm powożoł za rostômajte złośliwości, do wszystkich sie uśmiychała i rada z ludziami godała.

Ros Frida, jak co wiecôr, uomyła sie, uoblykła w nocno koszula, zerzykała pociyrz i poszła spać. Była ino z bajtlami, bo jeji chop poszeł na noc do roboty. Robił na grubie, to uo rostômajtych porach na szychta musioł lotać.

Jak Frida lygła we swoje bety, tak zaroski poukłodała wszyske fołdki i se tak piyknie usła, jak mały bajtel. I spała. Ale bes nocka zwyrtła sie na plecy, bo sie ji tak nojlepij spało! Ale uoros... uoros zacło ji sie ciynżko dychać. Normalnie, jakby fto jako berga ciepnył ji na klata! To niy do szczimanio! Uobudziła sie Frida, ale... tak jakosik niy do kôńca. A nojgorsze było to, że ciynżor, jaki na nia ftosik wciep był tak wiely, że baba niy poradziła się ani przekulnôńć na bok, ani nawet rynki podniyś! Prôbowała ściepać ze sia tyn ciynżor, ale tysz sie niy dało! Przeca Frida niy poradziyła sie ruszyć. Za to ciynżor dowił jôm niymiłosiernie i coros gorzi było ji dychać! To spróbowała wrzasnôńć, ale zaparty luft we puchach niy doł żodnego gosu! Normalnie - tragedyjo! I jak sie tu ratować?

Dopiyro nad ranym wszysko prziszło ku normie, a Frida zacła normalnie dychać. Ale w nastympo noc - dokładnie to samo! Tysz uokropny ciynżor jôm przigniôt, niy dało sie ruszać, choby ino palcym. A wreszczeć to dopiero! Ani zawołać ratunku, ani pômocy! To było uokropne!

Jak sie poskarżyła się na nocne przygody swojymu chopu, to tyn sie ino uośmioł i ji pedzioł, że cosik złego ji sie śni i tela. Mo sie niy przejmować.

Ale Fridzie niy było do śmiychu. Bo nastympnyj nocy zaś jôm cosik przigniytło a dychać niy dało. Ale jednyj nocy, jak tak gniytło Frida, uobudziyła się jeji cera. Zacła ryceć i wylazła ze swojich betôw a potym podeszła ku mamie. I w tym mômyncie to, co Fridy gniytło a dusiyło, to zaros przestało. Tak to wyglôndało, jakby cosik sie przelynkło i uciykło. Bestôż tyj babie było lepi...

To, co sie przitrefiyło z cerôm, niy dało Fridzie spokoju. Syszała uod starych babek uo duchach i zmorach, ale brała to za prziwiarki i gupoty. A miyszkała w tym familoku co Frida, jedna staro babka. Tako, co jeszcze w kieckach, jakli a zopasce chodziyła. I ros, jak Frida szła ze sklepu, trefiyła na słodach ta starka. I zagadnyła.

- Szczyńś Boże sômsiadko! Co tam u wos?

- A szczyńś Boże. Dobrze. Jakoś zdrowie môm, jak na te moje stare lata. Niy norzykôm. Piyknie dziynkuja.

- Chciałach sie doradzić. Bo wiycie, kożdo nocka môm taki problym...

I Frida babce pouosprowiała, co w nocy jôm tropi. Jak jôm gniecie a dusi, jak niy poradzi sie przekulnôńć z pleców na bok, jak niy poradziyła rynkôm ani nawet palcym, ruszyć! I jak niy szło nic zawołać uo pomoc. I tysz uo tym, jak jeji cera wystraszyła te coś, co jôm tropiło! To ji dało do myślynio i sie zastanowio, cy casym to jako zmora niy bydzie.

Babka wejrzała na nia i pedziała, coby poszła do nij do miyszkanio. Jak wlazły do kuchnie, siadły uobie wele stoła.

- To wszysko, co mi dziouszko godosz, to na pewno je zmora. I uôna bydzie cie nachodzić kożdo nocka. Sama niy bydziesz wiedziała se ś`niôm rady!

- A moje cery, cy uône tysz mogôm być przigniecône przez ta zmora? - spytała Hyjdla.

A babka na to:

- Niy, bo zmory dziywic niy ruszajôm. Podwiyl twoje cery ni majôm chopôw, to mogôm spować spokojnie. Uôna do jym świynty spokôj.

- To aby tela dobrze, że się niy musza starać uo nie!

- Toć, ze niy musisz, ale uo sia to jusz ja!

- Ale co robić? Jak sie przed tôm zmorôm brônić? Dźwiyrza lepi zawiyrać?

- To nic niy do, bo zmora przemynio się we słomka i tak przełazi do chałpy bes dziurka uode kluca. Sprôbuj szeptym zerzykać zdrowaśka.

- Nô dobre - zerzykôm Zdrowaś Marija, ale to cosik do?

- Toć, że do. Zaros ci uodpuści i przestanie cia dusić. Ale to niy wszysko. Jak cie przestanie dusić, to musisz ji pedzieć tak: „Przić jutro, to ci dôm co, chleba z masłym”. I zaros na drugi dziyń cekosz, aże ftosik przidzie cosik pożycać. Soli abo cukru. Abo cego inkszego. Tyn, fto przidzie pożycać, to pewnikym je ta zmora. To żywo baba abo chop, ftorzi uo pôłnocku zamyniajôm się we zmora i tropiôm ludzi. I by sie wydowało, że to dobry cowiek, ale tak richtig je zowistno. Niby je fajno, ale niy życy dobrze, tako je falecno. Jak jusz uobocysz, fto to je, to uomijej takich z daleka. A potym trza sie bydzie chrônić przed zmorom. Trza dować wele proga pod drita hasie z pieca. A zanim pudziesz spać, stowiej do konta izby do góry nogami mietła. To pômoże.

- Piyknie wôm sômsiadko dziynkuja za rada - Frida wstała i poszła do sia do dôm.

A we wiecôr zaś lygła do betôw i zacła spać. I jak kożdo noc, tak i teros prziszła zmora. Uoros przigniytło jôm cosik ciynżkigo, że ani dychać ani ruszać sie niy poradziyła. Ale Frida jusz wiedziała. Zamias sie szarpać i nerwować, zerzykała szeptym, nojgośni jak poradziyła, Zdrowaś Marija. I wtyncos... wstyncos zmora przestała Fridy gniyś. Jak ta wziyna luftu do gymby, to dychła se ze dwa razy. A potym na cołki gos pedziała:

- Przić sam jutro to co dostaniesz. Krômka chleba z masłym!

I zmora sie kasik straciyła, a Frida przespała spokojnie cołko nocka. Jak wstała, cołki ranek lotała a zaglôndała, fto przidzie. Kole dwanosty ftosik klupie do dźwiyrzy. Baba uotwiyro, a sam stoji ta sômsiadka Hyjdla z dołu, ftoryj żodyn ni mioł w zocy.

- Frida, dziyń dobry. A ni mielibyście co pożycać soli? Bo mi sie gynau skôńcyła!

- Toć, że môm. I pożyca.

I poleciała do kuchnie, nasuła soli do tytecki, ale ukryła sznitka chleba i poszmarowała masłym. A potym dała Hyjdli: do jednyj rynki soli, a do dugi ta sznitka chleba. Ta nic niy pedziała, inoś ze strachym wejrzała na Frida. Podziynkowała i poszła.

Potym Frida uotwarła kanor i łopatkom wziôna hasio z tego kanora. I wciepła to pod drita gynau wele proga. I kożdy wiecôr, przed spaniym stowiała mietła do góry nogami w kôńcie izby, kaj spała. Uode zmory miała jusz świynty pokôj.

Tak potym robiyła cołke życie. I nawet jak dostała miyszkanie we bloku, kaj pieca na wôngle niy było, ino gaz, zowdy kozała jednyj swoji cerze prziwozić se hasio i zowdy suła go pode drita, wele progu do swojego miyszkanio. Tak samo robiyły jeji cery.

Tômasz Wrôna

Fot. Wikipedia

Słownik:

a – i,

bajtle – dzieci,

berga - duży kamień,

bes – przez,

bety – pościel,

cera – córka,

chned - za niedługo,

dychać – oddychać,

dziouszka – dziewczynka,

dźwiyrza – drzwi,

fajne – ładne,

falecno – fałszywa,

familok - wielomieszkaniowy dom,

Frida - zdrobniale od Elfryda,

ftosik – ktoś,

gruba – kopalnia,

gynau – akurat,

hasie - popiół z pieca,

Hyjdla - śląska wersja imienia Jadwiga,

ja – tak,

jakle - część ludowej odzieży rodzaj kaftana,

kaj – gdzie,

kanor - popielnik w piecu,

kecki - suknie ludowe,

klupie – stuka,

luft – powietrze,

lygła se - położyła się,

na sia - na siebie,

nasuła – nasypała,

ni mioł w zocy - nie szanował,

niy wiedziałą se rady - nie mogła sobie poradzić,

pode drita - pod wycieraczkę,

podwiyl - jak długo,

pouosprowiała – poopowiadała,

powożoł – szanował,

przeca – przecież,

prziwiarki – zabobony,

pszoli aże pszoli - bardzo się kochali,

rada – lubiła,

rostômajte – różne,

ryceć – płakać,

sam – tutaj,

słody – schody,

starać sie - martwić się,

sznitka – kromeczka,

szychta – dniówka,

szczyńś Boże - tradycyjne śląskie powitanie,

tytecka - papierowa torebka,

usła – usnęła,

wele – obok,

wciep – wrzucił,

wiydło – powodziło,

zerzykała pociyrz - odmówiła modlitwę,

zopaski - fartuchy ludowe,

zwyrtła sie - obróciła się.