Pocztówka żydowska z Mysłowic i nie tylko

Świadectwem wielowiekowej obecności Żydów w Europie na Śląsku i w Polsce są pocztówki. Pod względem kolekcjonerskim judaika należą do najbardziej poszukiwanych. Łączą egzotykę i sentyment za nieobecnością tej barwnej i odmiennej grupy narodowej.

Pocztówki żydowskie podzielić można na kilka kategorii tematycznych. Jedną z nich były kartki humorystyczne. Wydawcy zamieszczali żarty rysunkowe, sceny satyryczne i karykaturalne przedstawienia starozakonnych. Chodziło o wyolbrzymienie „w krzywym zwierciadle” cech, postrzeganych jako typowo żydowskie: wygląd zewnętrzny, język, zajęcia, zwyczaje, tryb życia, nazwiska, a nawet sposób gestykulacji. Przykładem tego typu pocztówki mysłowickiej jest scena jarmarczna z kupcem Levim Cohnem. Cohn trzyma w ręku drewnianą tabliczkę ze swoi nazwiskiem. Jest elegancko ubrany w czarny frak i cylinder. W koszu znajdują się nabyte towary. Towarzyszy mu korpulentna żona, jest również elegancko ubrana. Ma założoną niebieską suknię i gustowny kapelusz. Trzyma kurczowo zakupy. Obok małżeństwa podąża syn. W tle widzimy bazar, na którym panuje ożywiona atmosfera. Na pierwszym planie po lewej autor zamieścił stragan handlarza obuwiem. Na drugim planie wjeżdża wóz konny wypełniony artykułami garncarskimi, po prawej panoramę zamykają drewniane stragany. Ich właścicielami są Żydzi. Pocztówka wydana została ok. 1905 r. Posiada stempel pocztowy z Lipska.

Żydzi zagościli także na pocztówkach z „Trójkąta”. Byli przedstawiani jako handlarze, tragarze i domokrążcy. Łatwo ich rozpoznać po charakterystycznym stroju, długich, czarnych chałatach lub kapotach. Głowy przykrywały im jarmułki, twarze ozdabiały długie brody i pejsy. Trzymali ofertę handlową w postaci ubrań, wstążek, farb, żywności i innych. Pocztówki te miały także walor humorystyczny. Odrębną kategorią były widoki przygranicznych restauracji, których zarówno po stronie austriackiej jaki i pruskiej właścicielami byli w większości Żydzi.

Najbardziej popularnymi były pocztówki z synagogami. Stanowią one niezwykle cenną, nierzadko jedyną dokumentację ikonograficzną. Obiekty te, o ciekawych, a nieraz orientalnych założeniach architektonicznych, zostały w większości zniszczone w okresie II wojny światowej. Te, które ocalały na ogół zdewastowano. Rzadziej niż synagogi zamieszczano na pocztówkach inne obiekty życia społecznego: szpitale, łaźnie, szkoły, siedziby stowarzyszeń, dwory cadyków i obiekty klubów sportowych. W nurcie pocztówki żydowskiej należy jeszcze wspomnieć o motywach religijnych, przedstawiających rozmaite tradycje żydowskie. Pojawiały się także karty poświęcone propagowaniu osadnictwa i nowego stylu żucia w Palestynie. Na pocztówkach zagościła tematyka propagująca język esperanto z Ludwikiem Zamenhofem jako jego twórcy. W Polsce wydawano także pocztówki dokumentujące udział Żydów polskich w walkach narodowowyzwoleńczych, szczególnie postać pułkownika Berka Joselewicza, a także mickiewiczowskiego cymbalistę Jankiela z „Pana Tadeusza”.

W latach 30. XX w. pojawiły się w Niemczech i nie tylko karty o treści antysemickiej. Ugrupowania nacjonalistyczne kreowały Żydów jako bezwzględnych wrogów cywilizacji chrześcijańskiej, dążących do jej unicestwienia poprzez opanowanie handlu, prasy i władz centralnych. Niemcy wydawali po 1939 r. pocztówki fotograficzne dokumentujące sceny z życia getta. Był to ostatnie świadectwa obecności Żydów w Europie środkowej i wschodniej.

Dariusz Falecki

Literatura:

E. Duda, M. Sosenko, Dawna pocztówka żydowska, Kraków 2009

Na zdj. pocztówka humorystyczna z Levim Cohnem - kupcem z Mysłowic, ok. 1905 r., zbiory własne