Legendy i podania z terenu obecnych Mysłowic. Jôn, ftory rômboł lasy

Hańdowni to nauobkoło Mysowic były same lasy. Tam, kaj stojôm dzisiej wsie i miasta jak Nikiszowiec, Jônôw, Giszowiec, Supno, Brzynskowice, a nawet Brzezinka, Morgi i Larysz, to rôsły szumne lasy, a tych wsi abo niy było abo były to malućke osady, we ftorych żyło poranoście ludzi. W tych lasach niy trefiyło sie żodnego cowieka, bo kożdy mioł strach zapuszczać sie do borôw. Jak jusz lotali, to zbiyrać grziby a jagody i uochynie. I tela. Dali niy lotali. Bestôż był to istny raj do dziki gowiedzi.

Miyndzy fes wysokimi drzewami i gynstymi krzokami, że aże była haf cima, żyły se fajniste hazoki, sorki, jelynie i dziki, a niyros trefył się niydźwiydź! I płynyła w tym lesie tako fajno rzycka, co to jôm Bolina nazywali. A w Bolinie było masa rybôw a rakôw. Na brzegach żyły bobery, co szczigły drzewa jak śtrajhecle i robiyły na rzyce zapory. A jak ptoki śpiywały? Tôż lepij jak kościelne chôry! I te leśne łônki! Miliôny kwiecio i wôniejônce ziele. A miyndzy niymi grały swoja muzyka dzike pszczoły, trzmiyle, a po nocach lotały chroboczki świyntojônske! Te swojymi zielonymi światełkami tak uoświytlały cołke polany, że cowiek niy poradził na tyn widok wylyź z lasa! Nô istny raj do dziki gowiedzi. I dobry i pykny i naprowda taki, że niy chciało sie ś`niego wyłazić. Tak było, podwiyl niy prziśli sam piyrsi ludzie. A skônd sie wziyni?

Pora stoleci nazot, daleko uod nos, bo aże wele wielego miasta Jawor, ftory był stolicom ksiyństwa, doszło do wielki rebelije. Byli haf źłe grofy, ftore bardzo poniywiyrali chopôw i kozali jym ponad wszelko miara robić. Mierzło sie tym chopôm, bo robiyli coros ciynży, a ku tymu mieli coros wiynkszo biyda. Besto niy wiedzieli se rady z tôm biydôm i wystômpili przeciw tym grofôm. Jednego dnia chycili za kosy, widły, cepy, siykyry, a niyftorzi to nawet pôkôwki mieli i ruszyli na zômki a dwory uod grofôw. I zacli napodać na dwory, rabować, polić, a samych pônôw jak chyciyli, to jich prali wiela wlazło. A tych, co byli jejich przichlastkami tysz niy uoszczyndzali. Tysz dostali szmary uode chopôw.

W jednyj wsi wele Jawora żył se chop. Mianowali go Jôn. Robiył za drwola w tutyjszych lasach. Przinoleżoł do jednego z grofôw. Jôn tysz poszeł do rebelije, bo mioł pierôńske nerwy na grofowego brata.

Tyn brat grofowy to był uokropny chachor. Dużo rozrobioł, a fes za modymi babami i dziouchami lotoł. Jusz wszyske pouobrocoł, cy chciała, cy niy. Mianowali go Achim. Ros sie tak trefiyło, że wziôn sie tyn pierôński leber za jônowo cera i ros dwa sie pokozało, że uôna je przi nodzieji. Jak Jôn poszeł na skarga na tego Achima do grofa, to tyn kozoł go wyciepać za dźwiyrza i jeszcze psami poszczuć! Tak znerwowoł Jôna, że zacôn szukać zymsty.

Jak chopy napodli na zômek naszego istnego grofa, to Jôn poszeł ś`niymi. Wparzył do grofowych izbôw, samymu grofowi doł po pysku, a tego gizda Achima jak dopod, chyciył go za szlawikier i wyniys na gnojok. A tam tak go zacôn prać, że Achim niy szczimoł i wyziônył ducha!

Ale na pômoc grofôm prziśli wojoki. I zacli sie z chopami prać. Jôn, ftory był pierzinym mocny, proł wojokôw wiela ino wlazło. Bestôż na jego widok uciekali kyj hazoki, kaj sie ino Jôn pokozoł! Ale mimo uodwogi Jôna i jego kamratów, chopy rebelijo przegrali. Kyj Jôn sie spômiarkowoł, że idzie kôniec, musioł uciekać. Niy kcioł dyndać na gałyńzi, jako niyftorzi jego kamraty. Przeca wojowoł skiż tego, że kcioł sprawiydliwości i lepszego żywobycio a niy skiż tego, że szukoł śmierci! Bestôż zebroł swoja familijo i uciyk ze wsi. Kcioł iś do Polski, bo syszoł, że haf bierôm w uopieka tych, co uciykli po rebelii.

I tak trefiył ku Mysowicôm. Syszoł, że sam ludzie inaksi godajôm niż w jego rodzinnych strônach. Na pewno niy po nimiecku! Besto dumoł, co richtig przijechoł ku Polsce. Jak sam przijechoł, poszeł do mysowskigo zômku i haf sie pokłônił mysowskij pani Katarzinie, ftoro sam rzôńdziyła. A ta zezwoliła mu, coby môg na jeji terynie żyć. I uode nij sie zwiedzioł, że sam jeszcze je Ślônsk a niy Polsko. A potym poszeł do magistratu i haf przisiyngoł na wiernoś i posuszyństwo. I jeszcze do mysowskigo farorza. A jak szeł ku Mysowicôm, to widzioł, jake wele tego starodownego miasta rosnôm fajne lasy. Co môg myśleć uo nich drwol? Wiela sam mioł roboty! Niy ino do końca jego żywota, ale jeszcze do jego bajtli i bajtli uod bajtli!

Mysowsko pani Katarzina dała mu kôncek lasa, ftory rôs niydaleko miasta. Nazywali go Ciymnym Lasym. Haf môg Jôn wyrômbać drzewa na chałpa i zegroda, a potym na pole, z ftorego mioł żyć. A mioł Jôn trocha pijyndzy uszporowanych jeszcze z Jawora. I to blank niymało! Kupiył se za to krowa, zboże, łachy i wszysko, co było trza. I ze cołkôm familijôm poszeł do Ciymnego Lasa.

Po połedniu dośli na wyznaczôny kôncek lasa. Jôn poszukoł fajnisto polana w tym lesie. Rozbił obozowisko i drapko postawił szałas, coby na razie w nim żyć, podwiyl niy postawi chałpy. A potym starym fysterskim zwycajym, stanył na kroju polany, wziôn siykyra, zakryńciył niôm a ciepnył. Haf, kaj siykyra padła, Jôn postawił chałpa i zegroda.

Lata leciały. Jôn sie zestarzoł. Syny sie pożyniyli. Cery Jônowe urôsły i sie powydowały. A wszyjscy stowiali chałpy wele uojcowyj. Wnuk uod Jôna dorôs, wiycie, tyn po giździe Achimie. A potym poznoł fajno dzioucha. A jak sie ś`niôm uożyniył, postawiył swoja chałpa tysz wele chałpy Jônowyj. I mioł tysz swoje bajtle. A jak sie go pytali, uod kogo uôn je, zowdy godoł, że uôn je Jônôw synek. I tak zacli ludzie godać, że idôm haf, kaj je Jônowo chałpa, potym, tam kaj sôm Jônowe synki. Aż wreście zacli godać, że idôn tam, kaj je Jônôw, abo idôm na Jônôw. I tak mômy wieś, ftoro mianowali na pamiôntka drwola Jôna, chopa spod Jawora, ftory za krziwda przistoł do rebelije, a potym uciekoł fôrt ku Mysowicôm i sam zamiyszkoł.

Tômasz Wrôna

Słownik

a – i,

bajtle – dzieci,

bestôż – dlatego,

cery – córki,

chachor - zły człowiek,

chałpa – dom,

chroboczki świyntojônske – świetliki,

ciepnył – rzucił,

cima – mrok,

dostali szmary - zostali pobici,

dzioucha – dziewczyna,

dźwiyrza – drzwi,

fajniste – przepiękne,

fajno – ładna,

familijo – rodzina,

farorz – proboszcz,

fes – bardzo,

ftory – który,

fysterski zwyczaj - tradycja drwali,

gizd - ktoś zły lub diabeł,

gnojok - składowisko odpadów biologicznych,

godajôm – mówią,

gowiydź – zwierzęta,

grofy – hrabiowie,

haf – tam,

hańdowni - w dawnych czasach,

hazoki – zające,

inaksi – inaczej,

istny - wiadomy wszystkim, czyli ten, o którym mowa,

je – jest,

kaj – gdzie,

kamraty – koledzy,

kôncek – kawałek,

leber - człowiek leniwy i niedobry,

łachy – ubrania,

magistrat - urząd miejski,

mianowali – nazywali,

mierzło – denerwowało,

nauobkoło – dookoła,

niy szczimoł - nie wytrzymał,

niy wiedzieli se rady - nie mogli sobie poradzić,

pijôndze – pieniądze,

podwiyl – dopóki,

pôkôwki - strzelby myśliwskie,

prać – bić,

prali – bili,

przichlastki – wazeliniarze,

pouobrocoł - tu w znaczeniu zgwałcił,

powydowały się - wyszły za mąż,

robiył za - był z zawodu,

sam – tutaj,

sie spomiarkowoł - zorientował się,

sorki – sarny,

szlawikier – kołnierz,

śtrajhecle – zapałki,

rebelijo – bunt,

richtig – rzeczywiście,

trefiyło się - spotkało się,

trefiyło – zdarzyło,

uochynie - jagoda błotna (roślina, która dawniej często występowała w okolicy Mysłowic, jej owoce zawierały substancje, które sprawiały, że człowiek po nich czuł się pijany),

uszporowane – zaoszczędzone,

wele – obok,

wojoki – żołnierze,

wôniejônce – pachnące,

wparzył - szybko wbiegł,

wyciepać – wyrzucić,

wylyź – wyjść,

ziele – zioła,

zegroda - zagroda w rozumieniu gospodarstwo,

żywobycie- żywot.