Jelcz 043, popularny „ogórek”

Historia fabryki sięga 1943 r. Z inicjatywy niemieckiego przemysłowca Alfrieda Kruppa rozpoczęto w Jelczu-Laskowicach budowę hal dla koncernu zbrojeniowego „Bertha Werke". Jako budowniczych zatrudniono więźniów obozu koncentracyjnego w Gross Rosen, którego filię utworzono w Miłoszycach, w sąsiedztwie Jelcza-Laskowic.

Po zakończeniu wojny powstał na bazie tej fabryki w 1952 r. Zakład Budowy Nadwozi Samochodowych w Jelczu-Laskowicach. Prowadzono w nim budowę nadwozi na podwoziach: Star, Lublin, Gaz, Ził, Skoda i Tatra. Na podwoziu Star 20 budowano autobusy z charakterystycznym kanciastym pudłem dla pasażerów. Autobus ten nazywano potocznie „stonką”.

Od połowy lat 50. XX w. rozważano produkcję nowocześniejszych autobusów. W 1955 zaprezentowano prototyp autobusu Star Jot-55, a w 1958 r. prototyp autobusu Żubr. Zrezygnowano z uruchomienia produkcji opartej o krajowy projekt. Zadecydowano o tańszym rozwiązaniu, podpisując umowę licencyjną z fabryką w Vysokim Mycie na produkcję czechosłowackiej Karosy. Dokument podpisano w grudniu 1958 r. W myśl umowy Czesi zobowiązani byli do udostępnienia dokumentacji konstrukcyjnej, przeszkolenia w Czechosłowacji polskich techników oraz oddelegowania do Polski na rok grupy czeskich specjalistów do pomocy przy wdrażaniu pojazdu do produkcji. W latach 50. XX w. autobus wyróżniał się nowoczesną sylwetką. Mógł przewozić 50 pasażerów i 2 osoby obsługi. Dla polskiej wersji przyjęto nazwę Jelcz 043. Sylwetka i obły kształt sprawiły, że nazwano go potocznie „ogórkiem”.

Pierwsze cztery autobusy Jelcz 043, zbudowane na bazie elementów sprawdzonych z fabryki Karosa, wyjechały z hal pod koniec 1959 r. W następnym roku hale fabryczne opuściło 100 Jelczów 043. W kolejnych latach ilość systematycznie wzrastała. W latach 60., 70. i 80. Jelcze 043 zdominowały miejski tabor autobusowy. Długość autobusu wynosiła 10,8 m, masa własna 14,400 kg, liczba miejsc siedzących 42, dodatkowo montowano 10 siedzisk jako składane. Siedzisko kierowcy nie było wydzielone od przedziału dla pasażerów. Jelcz osiągał maksymalną prędkość 80 km/h, przy zużyciu paliwa 27 l na 100 km. Wzrost potrzeb przewozowych i zwiększenie ilości pasażerów skłoniły w 1964 r. polskich inżynierów do podjęcia prac nad przyczepą do Jelcza. Prototyp nie uzyskał akceptacji Instytutu Transportu Samochodowego. Konstruktorzy z Jelcza podjęli jeszcze dwie próby. Po uzyskaniu akceptacji w Polsce, nowy prototyp przesłano celem konsultacji do Czech. Tam uzyskał pozytywną opinię. W 1965 r. wyprodukowano 301 egzemplarzy przyczep przystosowanych do Jelcza 043. Pierwsze serie przyczep przeznaczono na eksport do Czechosłowacji, co wpisywało się w kontekst udanej współpracy. W seryjnej produkcji oznaczono je symbolem PO-1. W przyczepie zamontowano 36 miejsc siedzących. Opracowano jeszcze kilka prototypów takich przyczep: sypialno-turystyczna z lóżkami, bar z wyposażeniem kuchennym oraz przyczepę-laboratorium do stacjonarnych i trakcyjnych badań samochodów. Prototypy te nie weszły do seryjnej produkcji.

Dariusz Falecki

Jelcz 043, własność PKM Sosnowiec