Bo cia zebiere Świtu Deptu. Legendy i podania z terenu Mysłowic

Jak byście śli z Kosztôw na Hajdowizna, to musicie iś abo drôgôm, co to jôm mianujôm Dolno, albo Kubicy. Na tyn kônsek świata wołajôm ludzie Stare Kosztowy. Ja, piyrwy to i haf huta była i gruby stoły. Ale dzisiej ni ma po tym śladu, a Stare Kosztowy to ino malućke a piykne chałpki, gospodarstwa a łônki i pola. Sam jeszcze idzie uobocyć jako sie krowy posajôm na łônkach abo traktôr uoro ziymia. To richtig starodowny a piykny kônsek Kosztôw. Ale tukej jes jeszcze jedna drôga. Wołajôm na nia Zielnioka. I miyndzy drôgôm Kubicy a Zielnioka widać do dzisiej piykne pola a łônki. Tedy uowdy postawili sam chałpy, ale te łônki widać i dzisiej.

Ludzie piyrwy radzi, ale tysz ciynszko robili. Ubrobiali pola, a sioli na nich zboże abo jako poganka, sadzili kartofle i kłaki, coby było cym futrować krowy bes zima. Ziymia dowała dobre plôny, ale trza było sie narobić. Besto ludzie wyłazili na pola, jak ino sôńce zaświyciło, ale śli do chałpôw jako ino na krasowskim kościele zwôn zazwônił na wiecorny Janijoł Pôński. Wtyncos ludzie zerzykali tyn pociyrz, zbiyrali kopacki abo grabie a śli do dôm. Bo wiedzieli, że na tych łônkach żyje nocny wachtyrz.

Ja! Ludzie go niyros po nocach widzieli, jako lotoł po tych polach. A skokoł a tańcowoł a wywijoł wiela wlazło! Powiycie, jako to go widzieli, kyj była cima? Ano widzieli, przeca tyn wachtyrz wyglôndoł jako tako modro flama. Besto było go widać z daleka! A nojlepi po cimoku. Wyglôndoł fes pociesznie, ale gizd to był jakich mało. Jak ftosik dużyj uostoł na polach, abo gośno śpiywoł, to go zowdy gônił. Tedy uowdy poradził takigo uobalić i ucioproł go we marasie, a potym poskokoł go i jeszcze pojscoł. Wszyjscy sie go boli i besto ludzie kôńcyli robota, kyj trza było i żodyn niy marasił, że trza jeszcze cosik porobić. Tak sie boli tego wachtyrza! A mianowali go Świtu Deptu!

Jedni gospodorze ze Starych Kosztôw mieli uokropnego bajtla. Był normalnie rozwieziôny jak dziadowski bic! Nikogo niy suchoł, zowdy robił na bozny. I ni mioł w zocy ani uojcôw ani starzikôw ani nawet farorza! Lotoł po cołkich dniach, przezywoł ludzi a niyros robił jym na złoś. Ros babie poczaskoł bôncloki, ftore suszyła na placu. Wiycie- take gorki z gliny, we ftorych kisili zur, robili kiszka abo kapusta kiszôno. Kyj ińdzi puścił kozy ze zogrôdki na pole, coby se pożarły, bo jak padoł, miały pierziński gôd. I richtig! Na tym polu rôsły piykne kłaki. To je kozy zezarły i co bydôm mieli na zima? Zaś kyj indzi puścił babie gyńsi. A te rozleciały sie po cołkich Starych Kosztowach, a co ludzi poszczypały, to żodyn niy zrachuje. Potym musiała baba suchać na wsi, jak to źle se tych gyńsi wachuje. Naprowdy tyn synek był niydobry!

Ale nojgorsi było wiecôr. Jak jusz wszyjscy rzykali wiecorne pociyrze, a rychtowali sie do spanio, to tyn mały pierôn zacynoł wresceć. Jak był malućki, to rycoł. Ale jak podrôs, to sie pokozało, że idzie lotać po chalpie a wresceć wiela wlazło. I żodyn we chałpie niy poradził spać! W kôńcu jego uojciec niy szczimoł, wziôn żyła, a sproł tego małego chachara wiela wlazło. Myślicie, że to cosik dało? Kaj tam!

A baby, jak to baby. Zowdy jim żol było synka, jak go uojciec prôbowoł twardôm rynkom chować. Besto babka wziyna sie na sposôb. Zacła go straszyć duchami. Nojprzôd to tyn mały podciep duchôw sie boł, ale jak ros prziszeł pôłnocek, a żodyn duch go niy postraszył, to i tak nic niy dało. Noreście babka mu pedziała, że jak bydzie larmowoł, to go Świtu Deptu zebiere. Jaki mioł tyn synek ubow, jak usyszoł, jako babka mianuje tego wachtyrza. A śmioł sie wiela wlazło.

Ale jednyj nocki babka uobocyła, jak tyn wachtyrz tańcuje po łônkach. I chciała synka tym postraszyć. Jak to synek uobocył, to zaroski chcioł lecieć ku niymu, bo był ciekow, cy larma sie tyn gizdok boji i cy ucieknie przed niym. Ale babka niy dali mu iś. Zawarli chałpa i fertig! Besto nastympnego wiecoru synek niby poszeł spać, ale jak ino wszyjscy pośli w bety, tak zaros po cichućku zebroł sie a poszeł na te łônki, kaj wcora tańcowoł uognik. Jak ino wylecioł na trowa, tak zacôn wresceć! W rycoł a wołoł, bo chcioł, coby Świtu Deptu ku niymu prziszeł. I richtig. Nojprzôd synek uobocył małe modre światełko, ale zacło być coros wiynksze! A potym zacło nerwowo lotać po łônce, ale tak, że było coros bliżyj synka. A tyn wrescoł coros gośni! Noreście Świtu Deptu przilecioł fes blisko synka a zacôn lotać nauobkoło tego stopierôna! A potym prasnył w niego ros i drugi aże go uobalił. Ale tak sie synek uobalił, że gichnył gymbôm w maras! I dopiyro wtyncos synka uoblecioł strach. Bo Świtu Deptu zacôn po nim skokać, a wolać go w marasie! I zrobił sie taki ciynżki, że synek niy poradził wstać, coby uciekać do chałpy! A jak jusz świtało, to tego uobwolanego w marasie synka jeszcze uobejscoł. I kaś polecioł.

Ale tego było synkowi za tela! Niy doś, że go sponiywiyroł w marasie, to jeszcze go uobejscoł. Besto synek chcioł sie zymścić! Na drugi dziyń narychtowoł se balaska. Jusz wiedzioł, że jak praśnie balaskôm w tego gizda, to mu pokoże. Ludzie w chałpach syszeli, jake wiele larmo na łônkach synek robił, jak uognik skokoł nauobkoło niego, jak blyndowało po cołkich Starych Kosztowach. Ale uoros wszysko sie skôńcyło. I larmo i blyndowanie i lotanie Świtu Deptu. Ale synek tysz sie skôńcył, bo niy prziszeł jusz nigdy do dôm ani nigdy go niy znodli. Nawet umartego!

Uod tego casu wszyske babki na Kosztowach godały do bajtli, jak były za gośne, że majôm być cicho, bo je zebiere Świtu Deptu!

Tômasz Wrôna

Słownik

a - i,

baba - kobieta,

bajtel - dziecko,

balaska - sztacheta z płotu,

besto - dlatego,

bety - pościel,

blyndowało - błyskało,

bôncloki - gliniane garnki,

chachor - chuligan,

chałpy - domy,

cima - ciemność, mrok,

chować - wychowywać,

farorz - proboszcz,

fertig - gotowy,

flama - ogień,

ftosik - ktoś,

futrować - karmić,

gichnył - uderzył,

gizd - zły demon,

gruby - kopalnie,

haf - tam,

Hajowizna - część Brzezinki, dziś dzielnica Mysłowic między Laryszem, Kosztowami, Brzezinką a Krasowami,

ja - tak,

kaj - gdzie,

kiszka - kwaśne mleko,

kłaki - roślina pastewna, brukiew,

kônsek - kawałek,

kyj - kiedy,

larmo - hałas,

lotać - tu: biegać,

maras - błoto,

marasił - tu: narzekał,

mianujôm - nazywają,

modre - niebieskie,

piyrwy - w dawniejszych czasach,

pociesznie - radośnie, sprawiający radość,

pojscoł - posikał,

pociyrz - modlitwa,

poganka - krupy pogańskie, czyli kasza gryczana, gryka,

prasnył - uderzył,

radzi - chętnie,

richtig - rzeczywiście,

robić na bozny - robić kawały, robić na złość,

rycoł - płakał lub wrzeszczał,

rychtowali - przygotowywali,

rzykali - modlili się,

sam - tutaj,

starziki - dziadkowie,

synek - chłopak,

szczimoł - wytrzymał,

Świtu Deptu - nocny demon, nocnica, która pilnowała ciszy nocnej,

tedy uowdy - od czasu do czasu,

uobalić - wywrócić,

uobejscoł - posikał,

uobrobiali - uprawiali,

uojcowie - rodzice,

wachować - pilnować,

wachtyrz - stróż,

wiela - ile,

wolać - tarzać w błocie,

za tela - za dużo,

zerzykali - pomodlili się,

zoca - szacunek,

zogrôdka - teren ogrodzony, ogródek,

zrachuje - policzy,

zowdy - zawsze.