Tomasz Wrona o legendach z Mysłowic i śląskiej godce. Utopce, zmory i rozbójnicy

Śląskie legendy to nie tylko stare baśnie – to żywy zapis historii, obyczajów i tożsamości mieszkańców regionu. O ponad dwustu zgromadzonych podaniach, pracy badacza w terenie, specyfice śląskiej mowy oraz o tym, dlaczego warto pielęgnować swoje korzenie, w studiu telewizji dlaCiebie rozmawialiśmy z Tomaszem Wroną – historykiem, regionalistą, nauczycielem i laureatem prestiżowej Nagrody im. Wojciecha Korfantego.

Tomasz Wrona od lat dokumentuje dzieje Mysłowic i całego Górnego Śląska. Jako popularyzator lokalnej kultury nie tylko bada archiwa, ale przede wszystkim dociera do najstarszych mieszkańców, by ocalić od zapomnienia opowieści przekazywane z pokolenia na pokolenie.

Korzenie, nowatorska prababka i pasja ze szkolnej ławy

Pytany o początki swojej fascynacji śląskością, Tomasz Wrona podkreśla, że w jego przypadku nie było mowy o nagłym „zarażeniu” miłością do regionu – z tego świata po prostu wyrastał. Urodził się w Kosztowach, dzisiejszej południowej dzielnicy Mysłowic, w rodzinie silnie zakorzenionej w lokalnej tradycji.

Kluczowym momentem w jego regionalnej drodze było spotkanie z książką prof. Barbary Bazielich o śląskich strojach ludowych. Osiemnastoletni wówczas Tomasz zauważył, że w publikacji zabrakło opisu strojów z jego najbliższej okolicy, mimo że na co dzień widywał w nich jeszcze starsze mieszkanki Kosztów czy Brzęczkowic. To pchnęło go do przeprowadzenia pierwszych wywiadów terenowych. Z czasem pasja do etnografii i historii stała się jednym z najważniejszych filarów jego życia.

Ponad 200 podań z Mysłowic: utopce, zmory i rozbójnicy

Owocem wieloletnich rozmów z mieszkańcami – od osób starszego pokolenia aż po młodszych reprezentantów – stał się unikalny zbiór ponad 200 lokalnych podań i legend. Wśród nich znalazły się tradycyjne historie założycielskie Mysłowic (np. o dobrym olbrzymie przeprowadzającym kupców przez brody Przemszy czy o uchodźcach po najeździe tatarskim), ale też bogaty świat istot nadprzyrodzonych.

Ponad jedną trzecią zgromadzonych opowieści stanowią podania o utopcach i utopculach – wodnych demonach, które na Śląsku przybierały bardzo różnorodne oblicza. Od złych, porywających ludzi, po życzliwe, naganiające ryby tym, którzy dbali o czystość brzegów rzek i stawów.

W zbiorze nie brakuje również motywów rozbójnickich (m.in. o słynnym Eliaszu, Pistulce czy Sobczyku, od którego nazwiska pochodzić ma tradycyjna nalewka porzeczkowa) oraz intrygujących opowieści rodzinnych. Jedną z nich jest historia o pradziadku pana Tomasza, uczestniku dawnych wojen, który został pochowany bez swoich ukochanych medali. Dopiero gdy zmarły zaczął straszyć krewnych po nocach, rodzina zmuszona była wyjść nocą na cmentarz i zakopać medale w mogile, by przodek w końcu spoczął w pokoju.

Co ważne, publikowane przez Tomasza Wronę legendy pisane są językiem, jakim posługiwało się pokolenie jego dziadków. Każde opowiadanie opatrzono specjalnym słowniczkiem, aby przypomnieć rzadkie słowa (jak skurzica – cynamon, łowięzina – wołowina, czy korzeń – ziele angielskie) oraz umożliwić lekturę osobom, które nie wychowały się w śląskiej mowie.

Godka to nie slang – to bogactwo i trening dla mózgu

W rozmowie poruszono również temat współczesnej tożsamości Ślązaków oraz miejsca, jakie zajmuje w niej śląska godka. Tomasz Wrona stanowczo sprzeciwia się traktowaniu gwary jako „gorszego języka wsi”.

Zauważa jednocześnie, że dziś walka o śląskość wygląda inaczej niż 100 lat temu. Dawniej trzeba było bronić kultury przed germanizacją czy polonizacją, dziś głównym wyzwaniem jest postępująca globalizacja i wypłukiwanie lokalnych tradycji przez popkulturę.

Jak zaszczepić pasję w młodym pokoleniu?

Jako nauczyciel z 32-letnim stażem, Tomasz Wrona na co dzień prowadzi w szkole zajęcia z edukacji regionalnej oraz dziecięcy zespół folklorystyczny „Karolinki”. Udowadnia, że młodzież chętnie sięga po tradycję, o ile potrafi się ją przedstawić w sposób żywy i pasjonujący.

Jedną z jego najskuteczniejszych metod aktywizujących uczniów były długoterminowe projekty domowe, takie jak „Historia mojej rodziny” czy „Tradycje w moim domu”. Wymagały one od młodzieży odejścia od komputerów i przeprowadzenia szczerych wywiadów z rodzicami oraz dziadkami.

Rozmowa z Tomaszem Wroną jest także dostępna na antenie telewizji dlaCiebie. W kolejnych miesiącach zaprosimy także na cykl, w którym regionalista osobiście przeczyta wybrane legendy ze swojego bogatego zbioru.