Podania i legendy z terenu obecnych Mysłowic. Zmora dusi bajtla

Marta cołke życie miyszkała na Brzezince. Stamtônd byli jeji uojcowie. A jak sie wydała, tysz sam miyszkała ze swojôm familijôm. Ta chałpa, kaj Marta miyszkała, stoła niydaleko kościoła.

Marcie sie darzyło. Miała dobrego chopa, ftory mioł staranie uo familijo, był robotny, a pszoł swoji babie jak ino sie do! Przôd urodziył się jym Paulek, potym Jôzik, a potym jeszcze Jorguś. Chopcy sie howali naprowda dobrze. Rôśli jak chlyp przed piecyniym. Zdrowo i drapko.

Ale jak Jorguś był malućki i leżoł jeszcze w kolybce, zacôn po nocach robić się jakiś nerwowy. Społ, a zaros potym zacynoł ryceć i ruszoł sie tak fes, że Marta myślała, że uobali ta kolybka! Matka Jorgusia niy wiedziała se rady z tym synkym! I zacła sie starać, cy uôn niy je chory? A może to jaki podciep? I co mo ś`niym wtyncos robić? Jak pômôc tymu malućkymu cowiekowi? Take myśli lotały Marcie po gowie.

Poszła ś`niym do felczera. Tyn go pouoglôndoł, pobadoł i uznoł, że Jorgusiowi nic ni ma. Uspokojył Marta, ale ino do nocy. Jak pośli spać, juzaś synek zacôn sie wiercić i zrobiył sie nerwowy. Jak go matka po gowisi pochalała, to sie uspokojoł, jak sie lyngła do łôżka, zaś nerwy. I tak pôł nocy! Nô jedna utropa z tym synkym!

Na zdj. dziecko w chrzcielnym beciku z rodzicami i chrzestnymi. Brzezinka, 1948 rok

Ale jednyj nocy miesiôncek piyknie świycił do izby. Był pełny jak gymbusia Jorgusia i fajnie swiyciył. Ale Jorgus zaś zrobiył sie nerwowy. Marta zacła sie tysz nerwować synkym, ale uoros cosik sie poruszyło u nij we izbie! Paulek i Jôzik spali, jeji chop tysz. Co to może być? Duch? Przelynkła sie Marta! We świetle miesiôncka baba uobocyła, jak jakoś postać idzie ku kolybce Jorgusia, a tyn coros bardzij nerwowy! Marta widzi, jak tyn duch, co wyglôndoł jak staro, brzidko baba, spływo do kolybki i siado na malućkim Jorgusiu. Tyn zacyno ryceć i to zaroski gośno! Matka, jak to matka, mimo, że sama wylynkano, drapko wstała z łôżka i ku kolybce! Jeszcze zdônżyła dać pozôr, jak zjawa wejrzała na nia uokropnymi ślypiami i… drap uciykła! Dopiyro Jorguś przestoł ryceć. Matka synka łaps na rynce i wziyna go ku sia do łôżka.

Starzi padajôm, że modzi nic niy wiedzom. Zowdy tak było i bydzie. Tak tysz była wychowano Marta. Dumała, co richtig w nocy widziała? Może se przisła i ji sie prziśniyło? Może co richtig do nich przilazło? Przeca babka i matka niyros uosprowiały uo duchach i inkszych zjawach, ftore niyros ludzi straszowały po nocach. Do rana jusz niy spała, i uozmyślała, co to bes nocka widziała.

A rano… Wybrała sie do swoji matki, coby pouosprowiać uo swojich nocnych widziadłach. Jak uopedziała wszysko, co sie trefiyło, matka uorzekła, że Jorgusia na pewno nachodziyła zmora. To uôna dusiyła synka po nocach i besto był taki nerwowy a rycoł, bo sie sôm ji boł i niy wiedzioł, co sie wyrobio. Marta sie starała, co tu z tôm zmorôm robić? Bo sie piyrszy ros trefiyła z tym, że take diosectwo do dôm po nocach sie ji skludzo. I na dodatek nojmodszego synecka Jorgusia dusi. Tego było za tela! A matka Marty ji pedziala, coby poszła do jedny stary baby, ftoro miyszkała na Kôńcu. Uôna poradziyła uodcyniać uroki, to i może wiy jak pogônić zmora.

Tôż wybrała się Marta na Kôniec i znodła staro baba. Ta posuchała, co sie malućkiymu Jorgusiowi trefiyło i co Marta widziała. I uorzekła, że to richtig musi być zmora. Ale uôna niy uodpuści. Trza sie do nij dać i to tak, coby wiyncy niy prziszła. A uôna zno ze trzi sposoby. Baba kozała Marcie na noc uobwijać bajtla kapôm, ftoro była ze krzcin Jorgusia. Ale kozała tysz postawić mietła w rogu izby, kaj śpiôm. Ale niy tak normalnie, ino szczotkôm do wiyrchu. Jak sie tak postawi mietła, to uôna straszy zmory i gôni. Potym spytała Marty, cy majôm dôma cosnek. Toć, że mieli. Leżoł se w kômôrce. Dyć wtedy uowdy robili wodziônka. Staro baba Marcie pedziała, że dobrze jak majôm cosnek. Ale źle, jak leży w kômôrce. Baba doradziyła, coby cosnek dać do izby, kaj śpiôm. A tysz dobrze cynsto warzyć wodziônka, coby wszyjscy tym coskym śmierdzieli.

- Bydziecie śmierdzieć, jak stare Żydy - uośmioła się baba z Kôńca. - Ale to tysz gôni zmory, jak sto diosôw! Bo zmory bojôm sie cosku i jego smrodu fes a fes!

Marta piyknie podziynkowała za rady, dała babie pora złotkôw na lepsze i poszła do dôm.

Piyrsze, co zrobiyła, to postawiła mietła w kôncie izby, kaj spali cołkôm familijôm. I tak jak radziyła staro baba - szczotkôm do wiyrchu. I taki wachtyrz stoł we izbie kupa lot! Potym kupiyła cosku. Kupa cosku i dała go, kaj się ino dało. Na stole, na nachtiszlach, na uoknie, nawet wraziyła go do jorgusiowyj kolybki! A na wiecôr nawarzyła wodziônki. Cołko familijo jom dostała do jedzynio. Malućki Jorguś tysz, chocioż niy było w ni tela cosku, co u innych. Jak w cołkij chałpie woniało tôm wodziônkôm to se niy wyuobrożocie! Sômsiedzi ino wôniali. Aże wodziônka je zochciywno, to tysz warzyli. We cołkij chałpie wôniało coskym! Ale ludziom woniała, a pewnikym do zmory to tak śmierdziało, ze niy szło szczimać! Nô i na noc Marta pouobwijała Jorgusia w kapka, ftoro miała ze krztu synka. I zmory tyj nocki jusz niy było. Na pewno prziszła, jak co noc, ale smrôd cosku w izbie i w ludziach, krzcielno kapa i mietła, co za wachtyrza robiyła, tysz tukej dała rady pogonić ta zoraza.

Uod tego casu Jorgusia jusz żodno zmora niy nachodziyła i niy dusiyła. A Marta miała świynty pokôj, chocioż jeszcze dugo warzyła na wiecôr wodziônka i stowiała do gôry nogami mietła w wiknlu izby, kaj cołko familijo spała.

Tomasz Wrona

Słownik

chałpa – dom

dać na lepsze - odwdzięczyć się

dać pozôr - zwrócić uwagę

darzyło się - powodziło się

diosectwo – diabelstwo

drap – szybko

drapko – szybko

familijo – rodzina

felczer - pielęgniarz z doświadczeniem lekarskim

fes – mocno

gymbusia – buzia

howali się - wychowywali się

Jorguś – Jurek

Jôzik – Józek

kolybka – kołyska

kômôrka – spiżarka

Kôniec - część Brzezinki nad samą Przemszą, między ul. Chrzanowską a cmentarzem

kupa – dużo

ku sia - do siebie

miesiôncek – księżyc

mioł staranie – dbał

nachtiszle - stoliki nocne

niy wiedziała se z tym rady - nie mogła sobie z tym poradzić

Paulek – Pawełek

pochalała – pogłaskała

podciep - dziecko demona podrzucone rodzinie na wychowanie lub podrzutek lub odmieniec

pedziała – powiedziała

pszoł – kochał

przeca – przecież

przelynkła – wystraszyła

przilazło – przyszło

przisła – zasnęła

przôd – najpierw

richtig – rzeczywiście

robotny – pracowity

ryceć – płakać

rycoł – płakał

sam – tutaj

skludzo - przyprowadza się lub przybywa

ślypia – oczy

trefiyło – przydarzyło

uobali – wywróci

uodcyniać uroki - odwracać uroki

uojcowie – rodzice

uosporowiały – opowiadały

utropa – utrapienie

wachtyż – strażnik

warzyć – gotować

winkel – kąt

wodziônka - zupa z chleba i czosnku z dodatkiem smalcu, soli i magi

wraziyła – włożyła

wszyjscy – wszyscy

wylynkano – przerażona

wyrobio – wyprawia

złotki – złotówki

zochciywno - taka której się zachce

zowdy - zawsze